تداخل اسباب و مسببات (2)
بررسی نظر مرحوم نائینی
مرحوم استاد آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی (قدّس الله سرّه) در جلسه بیستوپنجم از سلسله دروس خارج اصول، به ادامه مبحث تداخل اسباب و مسببات پرداخته و نظر مرحوم محقق نائینی (رضوانالله علیه) را مطرح و بررسی میکند. محقق نائینی این بحث را با تفریق بین تداخل اسباب و تداخل مسببات مطرح کردهاند. استاد به این طرح مطلب چنین مناقشه میکند که وجود مسبب، نه در اعیان خارج و نه در عالم تشریع، بدون وجود سبب معنا ندارد و لذا اگر در جانب اسباب، قائل به تداخل یا تعدد شدیم، در مسببات نیز همان خواهد بود. محقق نائینی ثمرهای را بر این تفریق، مترتب میکند که استاد، آن را نقد مینماید.در ادامه، مقتضای اصل عملی هنگام شک در تداخل اسباب و مسببات از نظر مرحوم نائینی بررسی شده است. ایشان میفرمایند: اصل، هنگام شک در تداخل اسباب برائت ذمه است؛ اما استاد معتقد است در اینجا باید به اصل لفظی مراجعه کنیم نه به اصل عملی. محقق نائینی هنگام شک در تداخل مسببات، اشتغال ذمه را جاری میداند؛ لذا از نظر ایشان مکلفٌبه باید دوباره اتیان شود؛ اما استاد این دیدگاه را نپذیرفته و آن را نقد میکند. در پایان، مقتضای اصل هنگام شک در تداخل اسباب و مسببات در باب وضعیات نیز مطرح و مورد ارزیابی قرار میگیرد.
مرتب سازی:
تداخل اسباب و مسببات (2)
4مقتضای اصل عملی هنگام شک در تداخل اسباب و مسببات از نظر مرحوم نائینی
مقتضای اصل عملی هنگام شک در تداخل اسباب و مسببات در باب تکالیف
مقتضای اصل هنگام شک در تداخل اسباب
مطلب دومی را که مرحوم نائینی مطرح میکنند این است که چه اصلی در شک در تداخل اسباب محکّم است و چه اصلی در تداخل مسببات محکّم است؟ ایشان میفرمایند: اصل در تداخل اسباب برائت ذمه است؛ بهجهت اینکه اگر ما شک کنیم که آیا این تکلیف بعدی و این امر بعدی، تکلیف زائدی بر آن تکلیف اول است یا تأکید آن تکلیف اول است و بهعبارتدیگر آیا این تکلیف بعدی مؤسس است یا مؤکّد است، در اینصورت برگشت این شکِّ در تأسیس و تأکید، به تکلیف زائد خواهد بود و اصلِ عدم زیادۀ تکلیف بر تکلیف اول، موجب میشود که ما قائل به تداخل در اسباب بشویم.1
اشکال استاد بر جریان برائت در تداخل اسباب
اشکالی که در اینجا هست این است که آیا شما در اینجا ظهور مقامی و به اعتبار ما ظهور لفظی را که سبب، مسبب را اقتضاء میکند، کنار میگذارید و بعد میخواهید یک اصل برائت در اینجا جاری کنید درحالتیکه اصول لفظیه همه بر اصول عملیّه مقدم هستند؟! وقتی که ما اصل لفظی داریم یا ظهور سیاقی داریم ـ البتّه ظهور سیاقی یک قدری از ظهور لفظی پایینتر و شدتش کمتر است که آن را هم بعداً مطرح میکنیم ـ بر اینکه سبب مسبب را اقتضاء میکند، دیگر در اینجا نوبت به اصل برائت نمیرسد تا اینکه شما شک در تکلیف زائد بکنید. ما در اینجا باید به اصل لفظی مراجعه کنیم نه به اصل عملی. لذا در باب ظواهر و در باب ظهورات، تا وقتی که اصل لفظی دارید سراغ اصل عملی نمیروید. در اینجا هم ما اصل مقامی داریم.
مقتضای اصل هنگام شک در تداخل مسببات
مطلبی را که ایشان در شک در تداخل مسببات میگویند خلاف مطلبی است که در شک در تداخل اسباب گفتهاند؛ بهجهت اینکه وقتی که یقین داشته باشیم که در اینجا عدم تداخل در اسباب هست، وقتی که شک بکنیم که آیا تداخل در مسببات هست یا تداخل در مسببات نیست؟ در اینجا اشتغال ذمۀ وجوبیه یا تحریمیه باعث میشود که ما مکلفٌبه را دوباره اتیان کنیم. بنابراین استصحاب اشتغال ذمه مانع از قول به تداخل در مسببات میشود.2
- . همان.
- . همان.