تعدد شرط و اتحاد جزاء

راه‌حل‌های تعارض درصورت تعدد شرط و وحدت جزاء

راه‌حل‌های اول و دوم تعارض

راه اول اینکه بگویند: مفهوم هر کدام با منطوق جملۀ شرطیه دیگر تخصیص می‌خورد. مفهوم إذا خفی الأذان فقصّر یعنی عدم قصر تخصیص می‌خورد با خفاء جدران، عدم قصر در خفاء جدران هم تخصیص می‌خورد با خفاء اذان.

راه دومی که مرحوم آخوند می‌فرمایند این است که در اینجا اصلاً ظهور جملۀ شرطیه ملغی می‌شود؛ یعنی در جملات شرطیه تعدد شرط بر عدم ظهور دلالت می‌کند، بنابراین هر دوی اینها ملغی می‌شوند.¹

اشکالات راه‌حل‌های اول و دوم تعارض

اشکالی که در راه اول پیش می‌آید این است که اگر ما دلالت جملۀ شرطیه را بر ظهور، بر همان مبنایی که قبلاً عرض شد بدانیم که بین مفهوم و بین شرط، منافات است؛ در این‌صورت به قائلین به مفهوم اشکال وارد می‌شود که شما در اینجا یا باید از مبنای‌تان دست بردارید و شرط و مفهوم را به این کیفیتی که مطرح کرده‌اید مطرح نکنید و یا باید این تعارض را حل کنید. این اشکال راه اول ایشان که تخصیص بود.

راه دوم مرحوم آخوند الغاء جملۀ شرطیه در انعقاد مفهوم بود و اشکالی که به آن وارد می‌شود این است که مگر ظهور به‌دست من و شما است که در یک جا بگوییم: جملۀ شرطیه ظهور در مفهوم دارد و در جای دیگر بگوییم: جملۀ شرطیه ظهور در مفهوم ندارد؟! اگر ما نفس جملۀ شرطیه را ظاهر در مفهوم بدانیم دیگر بین وحدت شرط و بین تعدد شرط چه فرقی می‌کند؟

آیا تعدد شرط می‌تواند قرینه بر عدم مفهوم باشد؟ 

تلمیذ: در اینجا همین تعدد شرط قرینه می‌شود که مفهوم ندارد.

استاد: همان‌طوری‌که عرض شد قائلین به مفهوم در جملۀ شرطیه، از خود جملۀ شرطیه این مطلب را به انسباق عرفی و به دلالت حکمت به‌دست می‌آورند. وقتی که مسئله به دلالت حکمت و به انسباق عرفی برگردد، دیگر در این‌صورت بین تعدد و بین وحدت فرقی نمی‌کند. فرق نکردن آن از این نقطه‌نظر است که معامله‌ای که عرف با هر جمله‌ای می‌کند یک معاملۀ علیٰ‌حده است که ربطی به دیگری ندارد. یعنی وقتی که عرف به جملۀ شرطیه نگاه می‌کند هیچ‌وقت نگاه نمی‌کند که آیا شرط دیگری ضمیمۀ این جملۀ شرطیه شده یا نشده؛ می‌گوید: این کلام که از دهان مولا صادر شده چون با شرط آورده پس مفهوم دارد. نه‌اینکه بگوید: چون با شرط آورده و شرط دیگری نیاورده پس مفهوم دارد.