بررسی استدلالات سید مرتضی ـ رضوان  الله  علیه ـ بر ردّ مفهوم شرط

ردّ پاسخ دوم مرحوم آخوند 

این مطلب هم ردّ می‌شود به اینکه همین‌قدر که مرحوم سید مرتضی ـ رضوان الله علیه ـ فرمودند در مقام ثبوت احتمال شرط دیگر وجود دارد دیگر در مقام اثبات، لفظ نمی‌تواند دلالت التزامیه بر آن مفهوم داشته باشد؛ به‌این‌جهت که دلالت التزامیه همیشه در آن مواردی است که آن مفهوم با این منطوق نسبت ضرورت داشته باشد و جمیع انحاء عدم این مفهوم مسدود شده باشد، ولی اگر عرفاً و یا عقلاً تخلل عدم، در مفهوم وجود داشته باشد دیگر در این‌صورت ثبوت مفهوم برای منطوق ضرورت ندارد و وقتی که ضرورت نداشت دیگر قضیۀ شرطیه وافی به مفهوم نخواهد بود و دلالت التزام هم ندارد.

استدلال دوم مرحوم سید مرتضی بر انکار مفهوم

توضیح استدلال

دلیل دوم که مرحوم سید مرتضی ذکر می‌کنند این است که اگر قرار باشد که قضیۀ شرطیه دلالت بر مفهوم کند باید به یکی از دلالات ثلاث باشد؛ یا مطابقت یا تضمن یا التزام. و چون هیچ‌کدام از اینها نیست پس ملازمه هم باطل است. وقتی که تالی باطل شد ملازمه هم می‌شود باطل.¹

جواب مرحوم آخوند به دلیل دوم مرحوم سید مرتضی

مرحوم آخوند جواب می‌دهند که قائلین به مفهوم، دلالت التزامی را قبول دارند. البتّه در التزام بیّن بالمعنی الاخص یا بالمعنی الاعم یا غیر بیّن اختلاف است ولی دلالت التزامی را قبول دارند. و بحثش قبلاً گذشت که اگر دلالت التزامیه باشد کافی است ولی در اینجا دلالت التزامیه وجود ندارد و آنها که قائل به دلالت التزامیه هستند باید دلیل بیاورند. و مرحوم آخوند دیگر راجع به این قضیّه ساکت هستند.

استدلال سوم مرحوم سید مرتضی در ردّ مفهوم

توضیح استدلال

دلیل سوم که مرحوم سید مرتضی ـ رضوان الله علیه ـ نقل می‌کند این است که ما شرط‌هایی داریم که این شرط‌ها اصلاً مسلم هستند مفهوم ندارند. مثلاً در آیۀ شریفۀ ﴿وَلَا تُكۡرِهُواْ فَتَيٰتِكُمۡ عَلَى ٱلۡبِغَآءِ إِنۡ أَرَدۡنَ تَحَصُّنٗا﴾² قطعاً در اینجا شرط مفهوم ندارد. یعنی آیا آیه می‌گوید: وقتی که ارادۀ تحصن ندارد اکراه نکن ولی وقتی که ارادۀ تحصن دارد شما اکراه کنید؟! پس در اینجا مسلم این است که مفهوم ندارد.³