بررسی دیدگاه مرحوم نائینی در مفهوم شرط

بله، نسبت به طهارت واجب مطلق است. نسبت به استقبال قبله واجب مطلق است، نسبت به ثیاب طاهر واجب مطلق است. نسبت به زمین غیر غصبی واجب مطلق است، ولی نسبت به وقت، واجب مشروط است. پس نباید در اینجا این‌طور حکم کنند. بنابراین در اینجا واجب، واجب مطلق می‌شود؛ چون قید به صلاة خورده است نه‌اینکه به وجوب خورده باشد.

اما اگر قید به وجوب خورد و وجوب مقیّد به مجیء شد، وجوب مقید به دخول وقت شد دیگر در این صورت آن واجب نسبت به این قید می‌شود واجب مشروط ولو اینکه ممکن است نسبت به بقیۀ قیود، واجب مطلق شود.

مرحوم نائینی می‌فرمایند که در جملۀ إن جاءک زیدٌ فأکرمه، ما نمی‌توانیم مجیء زید را به ماده برگردانیم، چون اگر بخواهیم به ماده برگردانیم در این صورت واجب، واجب مطلق می‌شود، در حالتی که سیاق کلام و ظهور کلام در واجب مشروط است نه در واجب مطلق.

جملۀ شرطیه در جایی آورده می‌شود که آن جزاء وجوداً دائر مدار شرط باشد ـ حالا به عدمش هم می‌رسیم ـ حدّاقل در وجودش این‌گونه باشد. بنابراین اگر ما این قید را به ماده زدیم و به اکرام زدیم، دیگر در این صورت واجب مشروط از مشروط بودن ساقط می‌شود و واجب مطلق می‌شود و این خلاف جملۀ شرطیه است. جملۀ شرطیه همیشه ظهور در واجب مشروط دارد، یعنی خود وجوب در شرط، مشروط به قید است نه اکرام که در آن‌صورت واجب، واجب مطلق بشود.

وقتی که نتوانستیم قید را به اکرام بزنیم، خواهی‌نخواهی باید به وجوب بزنیم. به وجوب هم که بزنیم به‌جهت انمحاء و فناء معانی هیئی در متعلق خودشان ـ مانند معانی حرفی که قابل برای اطلاق و تقیید نیستند ـ امتناع تعلق قید به وجوبِ در صلِّ که همان هیئت باشد پیش می‌آید؛ همچون امتناع تقییدِ نسبت در قضیۀ جزائیه به این قید.

به‌خاطر اینکه هیئت یکی از معانی حرفیه است و قائم بالغیر است بلکه اصلاً معنا متحقق در غیر است. صلِّ با «یجب علیک الصلاة» از نقطه‌نظر معنای استقلالی و معنای غیری تفاوت دارد. آن وجوب، وجوب در صلاة است اما وجوب در یجب علیک الصلاة به‌عنوان یک امر استقلالی است. چون آن وجوب قائم بنفسه نبود پس این قید نمی‌تواند به خود وجوب در صلِّ تعلق بگیرد. اگر به آن تعلق بگیرد خواهی‌نخواهی به صلاة تعلق می‌گیرد، چون هیئت از خود استقلال ندارد.