بررسی دیدگاه مرحوم نائینی در مفهوم شرط

و لهذا ایشان می‌فرمایند: خلافًا لهذا التعریف المشهور که در قضیّۀ شرطیه آمده است، ما نمی‌توانیم این مجیء زید را قید برای نسبت در قضیۀ جزائیه قرار بدهیم؛ چون نسبت از معانی حرفیه است و قائم به طرفین است و متحقق در طرفین است، و حتی از قائم به طرفین هم گذشته است، یعنی تحققش تحقق در طرفین است و فانی در طرفین است. بنابراین چیزی نیست تا اینکه قید به آن تعلّق بگیرد. فقط یک ارتباط است. ارتباط بین اکرام و وجوب، ارتباط بین وجوب و اکرام. صرف یک ارتباط است.

چون این ارتباط، معنای حرفی است، پس قبول اطلاق و قبول تقیید نمی‌کند. وقتی که قبول اطلاق و تقیید نکرد این قید مجیء زید یا باید به وجوب بخورد و یا باید به اکرام بخورد. یا باید وجوب را مقیّد به مجیء کند یا اکرام را باید مقیّد به مجیء کند. اگر اکرام را مقید به مجیء کند وجوب به حال اطلاق خودش باقی می‌ماند و می‌شود شرط برای واجب نه شرط برای وجوب.

فرق شرط واجب و شرط وجوب

در مبحث واجب مشروط و واجب مطلق بحث شده است که گاهی از اوقات قید و شرط به واجب می‌خورد و گاهی از اوقات به وجوب می‌خورد. یک وقت من می‌گویم: اکرام زید واجب است مطلقا؛ منتها آن اکرام را به مجیء مقیّد می‌کنم. تقیید اکرام به مجیء تقیید به لحاظ شرط وجودی است نه شرط وجوبی، یعنی وجوب اکرام هست منتها برای اینکه آن اکرام محقق شود باید زید بیاید. اگر زید نیاید پس من چه کسی را اکرام کنم؟! به این می‌گویند شرط وجود.

مثل اینکه می‌گویند: «إن استطعتَ فحجّ»، اگر استطاعت بود باید حج بجا بیاوری، پس اگر استطاعت نبود حج هم منتفی می‌شود. این می‌شود شرط وجود.

اما یک وقت از اول قید را روی وجوب می‌بریم که در اینجا وجوب، مقیّد می‌شود مانند وقت، زیرا که وقت از شرائط وجوب است نه از شرائط وجود. «إن حضر وقت صلاة الظهر فصلِّ» اگر وقت نماز ظهر آمد آن موقع باید نماز بخوانی. اگر وقت نماز ظهر نیامد دیگر نباید نماز بخوانی.