بررسی دیدگاه مرحوم نائینی در مفهوم شرط
مرحوم استاد آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی (قدّس الله سرّه) در این جلسه به بررسی دیدگاه مرحوم محقق نائینی (رضوان الله علیه) در مفهوم شرط میپردازد. ایشان معتقد است هریک از دو قضیۀ حملیه و شرطیه به یکدیگر برگشت میکند و از آنجا که در قضایای حقیقیه، موضوعِ مقدّر الوجود لحاظ میشود نه موضوعِ متحقق الوجود، لذا حکم در قضایای حملیه یا شرطیه، بر اساس تحقّق موضوع خواهد بود. محقق نائینی ضمن بررسی جایگاه شرط در جمله شرطیه به این سئوال پاسخ میدهد که شرط، قید نسبت است یا قید هیئت؟ در بخش دیگری از این مبحث اشکال مرحوم نائینی بر مشهور در استفاده علیت منحصره از مقدمات حکمت مطرح شده و سپس طریق خود ایشان در اثبات علیت انحصاری مطرح گردیده است که بر اساس یک دلالت التزامی ناشی از خصوصیت منطوق میباشد و توضیح کامل این مطلب را میتوان در متن درس مشاهده کرد. استاد بعد از پایان تقریر مشروح مطالب مرحوم نائینی، میفرماید: «در کلام ایشان من أوله إلی آخره نظر من جهاتٍ» و بیش از ثلث حجم مطالب این جلسه به نقادی آرای محقق نائینی اختصاص مییابد و در ذیل پنج عنوان، اشکالات کلمات ایشان را تبیین میکند و البته استاد، طبق سیره همیشگی خود به نکات و اشکالات مطرح شده از سوی شاگردان پاسخ میدهد.
مرتب سازی:
بررسی دیدگاه مرحوم نائینی در مفهوم شرط
2أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
تقریر مرحوم نائینی از مفهوم قضیۀ شرطیه
مرحوم نائینی استظهار مفهوم از قضیۀ شرطیه را به این تقریر بیان کردهاند که برگشت هریک از دو قضیۀ حملیه و شرطیه به یکدیگر است، نظیر آنچه که مرحوم آقا ضیاء در قضایای شرطیه و ارجاع آنها به قضایای حملیه فرمودند. و حکم در هر قضیۀ حملیه یا شرطیه بر اساس تحقّق موضوع است. چون در قضایای حقیقیه موضوعِ مفروض الوجود و مقدّر الوجود لحاظ میشود نه موضوعِ متحقق الوجود. البتّه در این مطلب مناقشه نمیکنیم چون این قضایا قضایای خارجیه هستند و قضایای حقیقیه با اینها فرق میکنند.
بنابراین در قضایای خارجیه و به عبارت مرحوم نائینی قضایای حقیقیه، باید فرض وجود موضوع برای تحقق حکم لحاظ شود و صحبت در این است که در قضیۀ حملیه یا در قضیۀ شرطیه همانطوریکه در بحث واجب مطلق و مشروط مطرح شده است، قید در قضیۀ شرطیه به محمول منتسب برگشت میکند، چون تعلیق شرط و تعلیق قید در قضیۀ شرطیه به نسبت بین موضوع و محمول در جزاء محال است، بنابراین آن تعلیق یا به محمول تنها برگشت میکند یا به محمول منتسبِ به یک امر دیگر.
منبابمثال اگر بگوییم: «إن جاءک زیدٌ فأکرمه» در اینجا طبق تعریفی که برای قضیۀ شرطیه آوردهاند میفرمایند که قضیۀ شرطیه عبارت است از تحقق یک نسبتی بر فرض تحقق نسبت دیگر. یعنی تحقق نسبت جزائیه که وجوب اکرام باشد بر تحقق نسبت مجیء زید. و چون نسبت، یک امر قائم به غیر و قائم به طرفین است اصلاً اطلاق و تقیید در آن معنا ندارد و بهطورکلی در معانی حرفیّه و هیئات اطلاق معنا ندارد تا اینکه تقیید را لحاظ بکنیم یا نکنیم. اطلاق و تقیید در معانی اسمیّه و استقلالیّه متحقق است نه در معانی غیریّه مانند هیئات و معانی حرفیّه که معنای فی غیره دارند.
شرط در جمله شرطیه، قید نسبت است یا قید هیئت؟