نظریۀ مرحوم آقاضیاء عراقی در مفهوم شرط (2)

اما ایشان این قضیۀ جعل بسیط را به مجیء زده‌اند و گفته‌اند که چطور در أکرم زیدًا تمام اکرام‌ها را در همه حال برای زید ثابت می‌کنیم، پس تمام اکرام‌های برای زیدی که صرف الوجود است در مجیء کانالیزه می‌شود.

اشکال این کلام این است که در اینجا زید موضوع نیست، زید جائی، موضوع است و این جعل، می‌شود جعل مرکب؛ وقتی که جعل مرکب شد تمام اکرام‌هایی که برای زید جائی است منوط به زید جائی می‌شود.

ما این مطلب را روی چشممان می‌گذاریم و می‌گوییم: تمام اکرام‌هایی را که مولا بر «زیدی که می‌آید» بار کرده است، بر «زیدی که دارد می‌آید» بار می‌شود. این در واقع می‌شود ضرورت به شرط مفهوم. یعنی اکرام‌هایی که مربوط به «زیدی که می‌آید» است بر او بار می‌شود؛ اما نسبت به «زیدی که نمی‌آید» دیگر بحث اجنبی است و کاری با آن نداریم. اصلاً موضوع بحث ما در زید غیر جائی نیست، تا اینکه بگوییم: آیا مفهوم دارد یا ندارد؟ ما در زید جائی، بحث می‌کنیم. کأن‌ّ مولا این‌طور گفته است که زید جائی را با تمام احوالش اکرام کنید. یعنی اگر زید جائی، قائم باشد اکرامش کنید، زید جائی، اگر نشسته باشد اکرامش کنید، زید جائی، اگر شنبه بیاید اکرامش کنید، اگر شب بیاید اکرامش کنید؛ ما باید تمام احوال زید را در ظرف مجیء لحاظ کنیم.

می‌گوییم: بسیار خوب، ما تمام احوال زید را در ظرف مجیء لحاظ می‌کنیم و بعد این اطلاق را به اکرام سرایت می‌دهیم. این اکرام را بالنسبة به زیدِ در ظرف مجیء مطلق می‌کنیم. پس تمام اکرام‌های زید در ظرف مجیء، بر زید در ظرف مجیء حمل می‌شود ولی در ظرف غیر مجیء ساکت است.

بنابراین ایشان بین جعل بسیط و بین جعل مرکب خلط کرده‌اند. ایشان جعل در قضیۀ حملیه را جعل بسیط گرفتند و بعد وقتی که وارد قضیۀ شرطیه شدند آن قضیۀ حملیه را به قضیۀ شرطیه چسباندند. درصورتی‌که اگر شما می‌خواهید همان قضیۀ حملیه را بیان کنید باید این‌طور بیان کنید: «إن جاءک زیدٌ فأکرم زیدًا الجائی»، نه‌اینکه إن جاءک زیدٌ را به‌طورکلی کنار بگذارید بعد أکرم زیدًا را بچسبانید. یعنی باید أکرم زیدًا الجائی را بگیرید نه‌اینکه أکرم زیدًا را به‌صورت صرف الوجود بگیرید.