تنبیهات مفاهیم(2)

در معانی انشائیه گفته‌اند که جزئیّت است. وضع، عام است ولی موضوع‌له انشاء خاص است. مثلاً خود هیئات برای ایجاب وضع شده‌اند، اما این وضع در حال استعمال، در یک معنای خاصّی استعمال می‌شود. آیا مستعمِل در موقع استعمال به‌لحاظ آن موضوع‌له عامّش استعمال می‌کند؟ این مطلب مثل اسماء اشاره است؛ در اسماء اشاره وضع عام است و موضوع‌له آنها هم عام است ولی مستعملٌ‌فیه آن خاص است. بنابراین نمی‌شود در ناحیۀ اشاره، مراد مشیر یک معنای اطلاقی باشد و باید یک معنای خاص باشد.

در معانی حروف و هیئات قائل هستند به اینکه اگرچه وضع عام وموضوع‌له هم عام است، ولی چون در ناحیۀ استعمال خاص می‌شود، این خصوصیّتِ در ناحیۀ استعمال، از اطلاق آن معنای موضوع‌له‌ خودش جلوگیری می‌کند. پس باید ترتّب حکم در ناحیۀ عقدالحمل بر این موضوع در ناحیه عقدالوضع یک ترتّب خاص باشد نه مطلق وجوب اکرام. وجوب اکرام باید متعلّق بر مجیء باشد نه مطلق وجوب اکرام ولو بر اشتغال به علم یا وجوب اکرام ولو بر موارد دیگر. مولا وجوب اکرام مترتّب بر مجیء را انشاء می‌کند. «إن جاءک زید فأکرمه» یعنی من اکرامِ متعلّق بر مجیء را از تو می‌خواهم نه مطلق اکرام را تااینکه وقتی زید نیامد مطلق اکرام هم از بین برود. این در ناحیۀ عقدالحمل است.

و این مسئله از ناحیۀ هیئت ناشی می‌شود. اگرچه مادۀ هیئات بإطلاقه دلالت بر کلیۀ اکرام‌ها می‌کند؛ اکرام در روز جمعه، اکرام در روز شنبه، اکرام در صبح، اکرام در ظهر، ولی وقتی که این مادّه در قالب هیئت می‌آید این اکرام، اکرام خاص می‌شود. وقتی که اکرام خاص شد پس به إنتفائه انتفاء مطلق اکرام لازم نمی‌آید بلکه به انتفاء مجی‌ء زید لازم می‌آید که خصوص اکرام متعلّق بر مجیء منتفی شود، ولی سایر اقسام اکرام بر اشتغال و بر عدم اشتغال و امثال‌ذلک به‌حال خودش باقی می‌ماند.

تلمیذ: می‌توانیم بگوییم وقتی که شارع مثلاً در هنگام صبح امر به صلاة می‌کند به یک جامع امر می‌کند؟