تنبیهات مفاهیم (1)

تنبیه دوم؛ مدالیل التزامیه، لازمۀ کلام

تنبیه دوم اینکه در مدلول التزامی عرض شد که کلام یک دلالتی بر آن مدلول التزامی دارد؛ چه متکلّم قاصد مدالیل التزامیه باشد یا نباشد؛ چه مرید مدالیل التزامیه باشد یا نباشد. و از همین باب است لوازمی که بر مبانی علمی علماء در تقریراتشان گرفته می‌شود و توالی فاسده‌ای که بر آن مبانی مترتّب می‌شود، پس تمام اینها از دلالات التزامیه کلام بر مدالیل خودشان است. درحالی‌که قطعاً اگر آن شخص، مطّلع بر آن توالی فاسده بود هیچ‌وقت به منطوق تلفّظ نمی‌کرد. لازمۀ کلام، اثبات مدالیل التزامیه است.

مثلاً در آیتین حمل ﴿وَحَمۡلُهُۥ وَفِصَٰلُهُۥ ثَلَٰثُونَ شَهۡرًا﴾¹ و ﴿وَٱلۡوَٰلِدَٰتُ يُرۡضِعۡنَ أَوۡلَٰدَهُنَّ حَوۡلَيۡنِ كَامِلَيۡنِ﴾²، اقلّ حمل استفاده می‌شود. یعنی از انضمام منطوقی این دو آیه مدلول التزامی اقلّ حمل اقتضاء می‌شود. و عرض شد که در هر دلالت التزامیه‌ای، دلالت عقلیّه شرط است و آقایانی که گفتند خود لفظ دلالت دارد، در اینجا محلّ تأمل است. پس خود این کلام با دلالت عقلیه، اقلّ حمل را اقتضاء می‌کند، چه متکلّم به این آیتین مرید باشد یا نباشد. از انضمام منطوقی این دو آیه مدلول التزامی اقل حمل اقتضا می شود

توالی فاسده‌ای که بر منطوق‌های آقایان بار می‌شود هم از همین قبیل است. 

احراز اراده جدی متکلم، شرط اخذ به مدلول التزامی کلام

بله، همان‌طور که عرض شد باید در مقام بیان، ارادۀ جدّی متکلّم در اخذ به مدلول التزامی احراز شود. و لذا در باب اقرار فرموده‌اند: تا ارادۀ مقرّ به مدالیل التزامی کلام احراز نشود، نمی‌توان مقرّ را ملتزم و ملزم به آنها نمود؛ مگر اینکه قرائن حالیّه و قرائن مقالیّه به‌نحوی باشد که مقرّ را در حین اقرار، ملزم به ارادۀ آن مدالیل کرده باشد.

این بحث چون بحث اصولی است و ممهَّد برای اخذ به مطلقات و منطوقات و مدالیل التزامیۀ شارع است و چون شارع را مطّلع بر جمیع جوانب آن منطوق می‌بینیم و او را حکیم علی‌الإطلاق در اخذ به جمیع لوازم آن منطوق به‌حساب می‌آوریم، موجب می‌شود صرف دلالت التزامیۀ کلام بر مدالیل التزامی را کاشف از ارادۀ جدّی متکلّم در مقام بیان بشماریم و دیگر احراز اراده و التفات متکلّم را در مقام بیان به مدالیل التزامیه لازم نمی‌دانیم.