بررسی دیدگاه مرحوم آیةالله بروجردی در تعریف مفهوم (2)

بنابراین ما در باب مفاهیم نمی‌توانیم بگوییم که بناء عقلا ساکت از انتفاء در انتفاء است. نه‌خیر، بناء عقلا ثابت بر مفهوم و بر ترتّب جمیع آثار مفهوم است؛ منتها درصورتی‌که قید دیگری نباشد. اگر قید دیگری باشد، پس جانشین قید اول می‌شود. پس این کلام هم جای تأمل است. حالا آن مسئله دیگر را برای وقت دیگری می‌گذاریم.

امتیاز بین مفهوم و منطوق، از نظر آیةالله طهرانی

اگر در اینجا بخواهیم مطلب مفهوم و امتیاز بین مفهوم و منطوق را با بیانی به پایان برسانیم ـ همان‌طور که در این مدت شاید در مطاوی عرائض ما مسئله روشن شد ـ آن بیان این است که دلالت لفظ بر معنای مطابقی، دلالت ضروری است و به اختیار متکلّم و یا مخاطب نیست. و ارادۀ جدی در اختیار متکلّم است و آن ارادۀ جدی به‌واسطۀ بناء عقلائیه و عقل اثبات می‌شود.

غیر از معنای مطابقی، چه تضمنی باشد و چه التزامی لفظ بر آن دلالتی ندارد، حتی در صورت تضمّنی هم خود لفظ، آن معنای تضمّنی را لازم نگرفته است، بلکه آن معنای تضمّنی داخل در معنای التزامی است. و آن قرینۀ بیّن موجب انصراف عقل به مدلول تضمّنی آن کلام می‌شود همان‌طور که موجب انصراف مخاطب به مدلول التزامی می‌شود. و در مدلول التزامی هیچ‌گونه فرقی بین لازم بالمعنی الأعم و لازم بالمعنی الأخص و لازم غیر بیّن نیست.

بنابراین مفهوم عبارت است از دلالت عقل بر یک معنای التزامی از کلام که آن معنای التزامی عبارت است از انفهام المعنی من اللّفظ عند انفهام مدلول المطابقی. لذا تمام دلالات التزامیّه داخل در مفهوم هستند.

و اینکه مفهوم را به ملاک دلالت عقل بر انفهام معنا تقسیم کرده‌اند و به این واسطه خواسته‌اند معنای التزامی را جدا کنند و دلالت لفظ بر معنای التزامی را از باب منطوق به‌حساب بیاورند، خالی از وجه خواهد بود. و تمام مفاهیم به یک سنخ و به یک نحو داخل در بحث مفاهیم می‌شوند، چه مفهوم شرط یا مفهوم لقب یا وصف یا دلالت اقتضا و امثال‌ذلک. و هیچ‌گونه فرقی بین مدلولات التزامیّه از نقطه‌نظر سرعت و عدم‌سرعت، قرب و بُعد در اینجا نخواهد بود.