بررسی دیدگاه مرحوم آیةالله بروجردی در تعریف مفهوم (2)

انصراف ذهن از معنای مطابقی به معنای التزامی به واسطه عقل

طبق آنچه تابه‌حال عرض شد و اشارۀ به آن هم بی‌فایده نیست این است که لفظ بر معنای موضوعٌ‌له خودش دلالت دارد. این دلالت چه متکلّم مرید باشد و چه مرید نباشد، خواهی‌نخواهی وجود دارد. و سوای آن دلالت منطوقی که مدلول مطابقیِ دلالت لفظ است، انفهام هر معنایی خارج از آن معنای منطوقی، خارج از مدلولیّت مطابقی لفظیه خواهد شد. صحبت در این است حالاکه آن معنا خارج از معنای مطابقی شده است، آن لفظ به چه ملاکی بر آن معنا دلالت دارد؟ خود لفظ دلالت ندارد، خود لفظ حاتم یا کثرت رماد، دلالت بر جود نمی‌کند. معنای کثرت رماد که جود نیست بلکه کثرت رماد است. معنای حاتم که جود نیست بلکه معنای حاتم همان وجود خارجی با آن آثار و خصوصیّات است.

صحبت در این است که انفهام معنای غیرموضوع‌له لفظ، از معنای موضوع‌له لفظ به چه ملاکی است؟ آیا خود لفظ دلالت می‌کند؟ ما که هیچ‌وقت نمی‌فهمیم که کثرت رماد بر جود دلالت کند. در کجای کثرت رماد، جود خوابیده است؟! کثرت بر کثرت دلالت می‌کند، رماد هم که بر خاکستر دلالت می‌کند. در کجای این عبارت جود خوابیده است؟! لاجرم باید بگوییم که در اینجا قرائنی وجود دارد که به‌واسطۀ آن قرائن، عقل مخاطب بر انفهام آن معنای التزامی عند انفهام معنای مطابقی حکم می‌کند. تا اینجا هم که محل بحث نیست.

إنّما الکلام در اینکه آیا آن قرائن، قرائنی هستند که مخاطب را زود به آن معنا منصرف می‌کنند یا اینکه آن قرائن به‌نحوی هستند که مخاطب دیر به آن معنا انصراف پیدا می‌کند؟ صحبت در این است آن کلامی که ملقای به مخاطب است، با توجه به آن قرائن، انفهام معنا را دیر می‌رساند.

و فرقی نمی‌کند که اسمش را عقل بگذاریم یا بناء عقلا، هرچه اسمش را بگذاریم، هیچ‌گاه آن معنای التزامی، مدلول مطابقی لفظ نخواهد بود بلکه عقل از آن معنا با توجه به قرائن به معنای دیگری انصراف پیدا می‌کند.