بررسی دیدگاه مرحوم آیةالله بروجردی در تعریف مفهوم (2)

این مطلبی بود که در اینجا راجع به مفهوم بود. اما یک مسائل دیگری هم هست که مترتّب بر این مسئله می‌شود که قبل از اینکه به مفهوم شرط برسیم در ضمنِ تنبیهاتی مطرح می‌کنیم تااینکه دیگر از این بحث مفهوم و منطوق خارج شویم.

تلمیذ: چگونه مدلول تضمّنی در دلالت التزامی داخل می‌شود؟

استاد: حضورتان عرض کردم که این دلالت از این باب است که لفظ برای آن مجموعه وضع شده و آن مجموعه هم مرکب از آن اجزاء است. این دلالت دلالت لفظیه است، و این درست است اما اینکه مراد متکلّم از این عبارت معنای تضمّنی باشد، این در همان دلالت التزامیه‌ای داخل می‌شود که عقل آن را می‌گوید. اما وقتی که می‌گوید: «اضرب زیدًا»، زید را بزن، منظور هیئت مجموعی این زید است که الآن مورد خطاب متکلم واقع شده است؛ اما اینکه خود لفظ زید بر «ید» یا بر «رِجل» دلالت کند، این دیگر حکم عقل است، یعنی اگر مخاطب در مقام اتیان من‌باب‌مثال بگوید: آیا دستش را هم بزنم، اتیان کرده‌ام یا نه؟، در اینجا عقل حکم می‌کند.

بنابراین متأخرین که دلالت تضمّنی را داخل در معنای التزامی گرفته‌اند مطلب غیرموجّهی نفرموده‌اند و مسئله، مسئلۀ درستی است.

اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد