تعریف مفهوم از دیدگاه مرحوم آخوند
مرحوم استاد آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی (قدّس سرّه) در جلسه چهارم از سلسله دروس خارج اصول، به تعریف مفهوم از منظر مرحوم آخوند خراسانی میپردازد. ایشان ضمن بیان اشکال صاحب کفایه بر تعریف مشهور، وجه عدول ایشان از این تعریف را تبیین میکند و سپس به مقایسه تعریف مشهور و تعریف آخوند پرداخته و ضمن توضیح رابطه منطقی منطوق و مفهوم، بیان میدارد که این تقابل، تناقض نیست و تناقض مربوط به قضایای خارجیه میباشد و لذا میتوان گفت هردو تعریف درست و خالی از اشکال است؛ پس عدول کفایه از بیان مشهور، وجهی ندارد. در ادامه استاد، به اشکال محقق اصفهانی بر تعریف آخوند میپردازد و با بیانی عالمانه، مفصلا اشکال را تشریح میکند و سپس به دفاع از آخوند، اشکالات محقق اصفهانی را پاسخ میدهد.
مرتب سازی:
تعریف مفهوم از دیدگاه مرحوم آخوند
13اما اگر در اینجا گفتیم که شخصِ قضیۀ اخریٰ در آن قضیۀ منطوق ذکر نشود، در اینجا درست است؛ ولو اینکه این قضیۀ دیگر بشخصه بعداً ذکر شده باشد. اما در این قضیّه شخصاً ذکر نشده است؛ یعنی در نفس منطوق، آن قضیّه بشخصه ذکر نشده است نهاینکه بسنخه ذکر نشده باشد.
بنابراین مرحوم آقا شیخ محمدحسین کمپانی ـ رحمة الله علیه ـ تغایر بین قضایا در منطوق و مفهوم را به این گرفتند که منطوق عبارت است از شخص کلامی که واجد حکم میباشد و مفهوم عبارت است از آن قضیۀ اخریٰ که بشخصه با قضیۀ منطوق مخالف است؛ حالا فرقی نمیکند که موضوعش یکی باشد یا دوتا باشد، محمولش یکی باشد یا دوتا باشد، قیودش یکی باشد یا دوتا باشد. هیچکدام از اینها در تغایر بین منطوق و مفهوم دخالت ندارند.
و بعبارةأخریٰ وقتی مسئله را برگردانیم، مسئله به همان حکمٌ غیرمذکور یا حکمٌ لغیر مذکور برمیگردد. تمام اینها «عباراتنا شتّى و حسنک واحد» است. دیگر فرقی در این مسائل وجود ندارد.
بعد یک تعریف دیگری را هم مرحوم آیةالله بروجردی ـ رضوان الله علیه ـ دارند که إنشاءالله برای بعد.
اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد