اقسام اراده متکلم و معنای مفهوم و منطوق
در دومین جلسه از سلسله دروس خارج اصول، مرحوم استاد آیةالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی (قدَّس الله سرِّه) ضمن پیگیری بحث معنای منطوق و مفهوم، بیان میکند متکلم مطابق قانون محاوره، دو نوع اراده دارد: اراده ابتدایی یا مفهومی و اراده جدی یا وقوعی؛ از نظر ایشان اراده وقوعی معنای التزامی است و نه معنای مطابقی. استاد سپس با اشاره به تعدد دلالات در کلام واحد، در صدد پاسخ به این پرسش میشود که دلالت وقوعی، مفهوم است یا منطوق؟ آیة الله طهرانی، در پایان ضمن بیان تعریف مشهور از مفهوم، یعنی دلالت لفظ بر معنای التزامی، میفرماید: اگر اینطور باشد، مجاز و کنایه داخل در مفاهیم میشوند.
مرتب سازی:
اقسام اراده متکلم و معنای مفهوم و منطوق
7تلمیذ: الفاظ این عبارت معنای تکتک و ترکیبی دارند.
استاد: معنای ترکیبیاش هم همین است.
تلمیذ: در ترکیب قرینه داریم.
استاد: ما به قرینه کاری نداریم. ما می خواهیم بگوییم: فی در فی الحمام؛ یعنی فاء و یاء بهمعنای ظرفیت است. حمام، «حاء میم الف میم» این هم بهمعنای حمام است، و.... رأیت اسدًا فی الحمام یعنی من در حمام شیری را دیدم. من تکتک بیان نکردم؛ یعنی اینطور نگفتم: رأیت، و یک دقیقه بعدش بگویم اسداً، پنج دقیقه بعدش هم بگویم فی الحمام. این تکتک چه دلالاتی دارد؟! حالا این سهتا را با هم جمع کردم و گفتم: رأیت اسدًا فی الحمام یعنی اسدی را در حمام دیدم. کجای معنای مطابقیاش رجل شجاع است؟!
تلمیذ: قرینۀ آن این است که شیر به حمام نمیرود!
استاد: بله، آن یک چیز دیگر است. شما چرا آن را معنای مطابقی بهحساب میآورید؟! این معنای التزامی است!
آیا مفهوم، هر معنای التزامی از کلام است ؟
به آقایانی که میگویند: مفهوم، معنای التزامیای است که از کلام استفاده میشود، میگوییم: مگر رجل شجاع معنای التزامی کلام نیست؟! پس باید رجل شجاع را هم داخل در مفهوم بیاوریم! ظهور و این مسائل چیزهای دیگر است. علت اینکه من در ابتدای بحث آرامآرام قضیه را به اینجا رساندهام به همین جهت است. یعنی ابتدا دلالت را دو قسم کردم؛ یک دلالت بدوی و یک دلالت ثانوی. دلالت بدوی دلالتی است بر خود آن معنای مطابقی در محل نطق و در محلّ آن کلام. رأیت اسدًا فی الحمام، خواهینخواهی بر معنای مطابقی و موضوعله خودشان دلالت دارند؛ اگر دلالت ندارند پس چرا در ذهن شما میآیند؟! بالأخره دلالت دارد که در ذهن میآید.
دلالات متعدد در کلام واحد
دلالات متعدد هستند؛ منبابمثال یک خطاط تابلویی مینویسد، این تابلو دلالات مختلفی دارد. بر این تابلو مینویسد: امروز در منزل حضرت آیةالله العظمی فلان مجلس روضه برقرار میباشد، لطفاً حاضرین به غایبین اطلاع بدهند. به یک خطاط خوب دههزار تومان یا پنجاههزار تومان پول میدهند هرچه خط بهتر بازار علم و اسلام هم پررونقتر! شما به این نگاه میکنید و با خودتان میسنجید آیا رفتن به مصلحت است و مقرون به صرفه است یا مقرون به صرفه نیست؟ وقتي كه جريانات را خوب بررسي كرديد آن موقع چكار ميكنيد؟ يا حركت ميكنيد يا ميگویيد نه از اين آقاياني است كه ديگر خرش از پل گذشته است ديگر كسي برود و نرود به حالش فرقي نميكند نه مقرون به صرفه نيست يا از اين آقايان تازه كار است اگر تازه كار باشد مثل اينكه وضعش بد نيست رفتن در آنجا خلاصه ميصرفد به اينكه انسان يك قدري مايه بگذارد درست شد؟ هميشه سراغ تازه كارها برويد آنهایي كه ميبينيد از آنها گذشته است ديگر اعتنا نميكنند عرض كنم حضورتان كه بله ديگر حالا وارد در سياست نشويم درست شد! اولاً کلام روی تابلو اولاً بلااول دلالت بر این میکند که در آنجا یک مجلس هست. این لفظ دالّ است و وقوع آن مجلس هم یک مدلول است. این یک معنای از دلالت است.