اقسام اراده متکلم و معنای مفهوم و منطوق

بنابراین اولاً بلااول مخاطب یک معنایی از این اسم جنس در ذهن می‌آورد یعنی همان معنایی که واضع وضع کرده است که همان اسد است. ولی انّما الکلام در اینکه آن معنا به‌نحو مبهم می‌آید نه به‌نحو مفصّل.

یک‌وقت متکلم دست مرا می‌گیرد و می‌آورد و این اسد را به من نشان می‌دهد، این می‌شود معیّن. یک‌وقت می‌گوید: رأیت اسدًا اسد مبهم می‌گوید. هزار گونه شیر داریم، شیر سفید، شیر قرمز، شیر زرد، مؤنث و مذکّر، نژادهای مختلف، شیر هندوستان، شیر آفریقا، شیر آمریکا؛ همۀ اینها از انواع اسد است. بنابراین خواهی‌نخواهی این معنای مطابقی در ذهن من به یک معنای مبهم و به یک هیولای مبهمه تبدیل می‌شود. آن هیولای مبهمه منطوق برای این اسد است.

در عین هم همین‌طور است؛ وقتی که من می‌گویم: عین، عین بالدلالة الأوّلیه دلالت می‌کند بر تمام تک‌تک آن معانی. لذا وقتی که من از مولا می‌شنوم: رأیت عینًا، اگر ده معنا داشته باشد، لاجرم ده معنای عین در ذهن من می‌آید. منتها چون من منویّ مولا و مصداق مولا را از این عین نمی‌دانم، این ده معنا جای خودش را به یک هیولای مبهمه می‌دهد؛ یعنی یکی از این ده تا. این می‌شود منطوق لفظ عین در ذهن مخاطب، و این می‌شود دلالت اوّلیه.

بنابراین تا اینجا مسئله روشن شد که لفظ خواهی‌نخواهی دلالت بر منطوق خودش و دلالت مطابقی بر مفهوم اولیّۀ خودش دارد؛ چه متکلم اراده کند به اراده‌ای که آقایان می‌گویند، یا اراده نکند. وقتی که متکلم بگوید: رأیت اسدًا، حیوان مفترس در ذهن می‌آید. چطور اینکه اگر قدری تأمل کند و فی الحمام را یک دقیقۀ دیگر بگوید، در اینجا خواهی‌نخواهی رأیت اسدًا در ذهن می‌آید.

اقسام اراده متکلم و انواع دلالت

حالا صحبت در این است که این دلالتی که این لفظ بر معنای مطابقی دارد و اراده‌ای را که متکلم از این معنای مطابقی لفظ کرده است، آیا این اراده ارادۀ مفهومی است یا ارادۀ وقوعی و تحققی و وجودی است؟ از اینجا دیگر مطلب فرق می‌کند. گاهی‌اوقات متکلم ارادۀ مفهومی و مطابقی را اراده می‌کند نه به‌عنوان وجودی و وقوعی و تحققی، این مانند مجاز می‌شود. در مجاز و استعارات وقتی که متکلم می‌گوید: رأیت اسدًا فی الحمام آیا منظور متکلم از بیان این کلام، وقوع و وجود اسد در حمام و در عالم خارج است یا منظورش اسد نیست؟! او نمی‌خواهد بگوید که من در حمام اسد و همین حیوان مفترس را دیدم.