مقدمه‌ای در معنای مفهوم و منطوق

نقد تعریف اصولیون از مفهوم

بحثی را که قدما و متأخرین مطرح کرده‌اند که مفهوم عبارت است از معنایی که لازمۀ منطوقِ عبارت است و تابع دلالت مطابقی یا تضمنیِ عبارت است، می‌توانیم بگوییم که این معنا ناتمام است؛ به جهت اینکه همان‌طور که ممکن است متکلم از منطوق عبارت، مخاطب را به مفهوم التزامی بکشاند، همین‌طور می‌تواند از منطوق فعلی که انجام می‌دهد او را به مفهوم افعال خود هدایت کند و سوق بدهد. به عبارت دیگر فعل متکلم همان لفظ متکلم است که به این صورت درآمده است و لفظ متکلم همان فعل متکلم است که به این صورت درآمده است.

دلالت فعل بر معنا

یک وقتی متکلم در بیان احترام به بزرگتر می‌گوید: «اَکرموا کبارکم» و آن معنای وجوب احترام به افضل و اکبر را با عبارت اَکرموا کبارکم بیان می‌کند. و گاهی‌اوقات متکلم این معنا را با فعل مستقیم خود بیان می‌کند؛ یعنی وقتی که بزرگتری وارد می‌شود، متکلم در قبال آن بزرگتر می‌ایستد.

اگر ما دستگاه مبدله‌ای داشته باشیم که فعل را به قول برگرداند و قول را به فعل برگرداند، در اینجا به آن مطلبی که منظورم هست خواهیم رسید که همان فعل متکلم که برخاستن درقبال بزرگتر است می‌گوید: اکرموا کبارکم و همان قول متکلم که می‌گوید: اکرموا کبارکم، یعنی من درقبال بزرگتر برمی‌خیزم. معنای فعل متکلم و معنای قول متکلم هر دو به یک ملاک برمی‌گردد. آن ملاک عبارت است از آن معنایی که در نیّت متکلم است و آن را به صور مختلف بیان می‌کند. روی این لحاظ، اختصاص باب مفاهیم و باب منطوق، به الفاظ و تراکیب جملات ـ چنان‌که تابه‌حال این‌طور بوده است ـ یک‌مقدار دائرۀ مفهوم را ضیق کردن است.

اگر ما بخواهیم در باب مفهوم بحث کنیم که آیا این عبارت مفهوم دارد یا مفهوم ندارد، آیا دلالت بر یک معنای مخالف می‌کند یا نمی‌کند و آیا دلالت بر یک معنای موافق به‌نحو ترقّی و اولویت دارد یا ندارد، لاجرم باید بحث را به اینجا بکشانیم که آیا ممکن است فعل هم چنین معنایی را برساند یا نه؟ آیا فعل می‌تواند به آن مدلول التزامی هدایت کند یا نمی‌تواند؟ باید بحث را به اینجا بکشانیم و چطور اینکه بحثی تابه‌حال انجام نشده است.