مقدمهای در معنای مفهوم و منطوق
در اولین جلسه از سلسله دروس خارج اصول فقه، مرحوم استاد آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی (قدَّس الله سرَّه) بر اساس ترتیب کفایة الاصول، به مبحث مفاهیم ورود مینماید. در ابتدا ایشان تعریف رایج اصولیون از مفهوم را بیان کرده و به نقد و ارزیابی آن میپردازد. ایشان ضمن بیان این نکته که افعال همانند کلمات، ذهن را به معنا منتقل میکند، در معنای مفهوم توسعه داده و آن را به هر معنای لازم از مدالیل مطابقی، اطلاق مینماید. از نگاه ایشان، این توسعه، در استعارات، کنایات و مجازات بسیار مفید و مهم میباشد و لذا در ادامه به مقایسه استعاره و کنایه پرداخته و تفاوت و شباهت آن دو را تبیین میکنند. در اخیر، استاد بیان میدارد که منطوق و مفهوم دو لازمه لاینفک هر عبارتی است که خواه و ناخواه با آن همراه است.
مرتب سازی:
مقدمهای در معنای مفهوم و منطوق
9وقتی که شخص ساهی یا نائم میگوید: «رأیت اسدًا فی الحمام»، خواهینخواهی رؤیت و اسد و فی الحمام به ذهن سامع میآید. قطعاً چنین معنایی منظور این شخص نیست چون نائم است و اصلاً در مقام بیان نیست، ولی این در نظرِ من خواهد آمد. همینطور مفهوم این عبارت و مدلول التزامی این عبارت که رجل شجاع است هم در ذهن من میآید؛ چه منظور این شخص باشد یا نباشد.
منبابمثال اگر روی یک دیوار نوشته شده باشد: رأیت اسدًا فی الحمام، قطعاً ذهن شما به رجل شجاع میرود. در مدلول مطابقی ذهن شما به رؤیت و اسد و حیوان مفترس و حمام میرود. آیا احتمال نمیدهید که این شخص نویسنده دیوانه بوده است؟! یا نائم بوده و نوشته است؟! چون نائم هم ممکن است خیلی از این کارها را انجام دهد. قطعاً خواهینخواهی هم این منطوق در ذهن میآید و هم آن مفهوم در ذهن میآید. إنّما الکلام در اینکه آیا این منطوق و این مفهوم، عندالعقلاء معتبر است یا نیست؟ این یک صحبت دیگر است. آیا این عبارت و این منطوق ملاک حجّیت دارد یا ندارد؟ آن یک حرف دیگر است. اما اینکه منطوق و مفهوم دو لازمۀ لاینفک عبارت و الفاظ هستند، چه مقصود متکلم باشند یا نباشند، در این شک و شبههای نیست.
و لذا در مورد این عبارتی که بعضی از اعلام میفرمایند: «مفهوم در آنجایی مصداق پیدا میکند که متکلم از بیان دلالت این عبارت بر آن التزام، منظور جدی داشته باشد» میتوانیم بگوییم که یکمقدار جای تأمل هست. این فعلاً نمائی از بحث مفاهیم بود. إنشاءالله فردا یکمقدار بیشتر در اطراف آن صحبت میکنیم.
اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد