جلسه ۲۰۸

جناب مرحوم صدرالمتألّهین، نظر شما هم در اینجا محل بحث است؛ شما می‌گویید: حرکت عرضیه در زمان واقع می‌شود و به آن اشکال وارد می‌شود، در اسفار این‌طور می‌فرمایند.¹ پس برای اینکه رفع این اشکال بکنیم یک امر ثابتی را فرض کنیم در مورد این پدیده‌های حادث زمانی وجود دارد که آن امر ثابت را در حرکت جوهریه می‌یابیم و می‌گوییم: این پدیده‌های زمانی اصلاً تمام اینها براساس حرکت جوهریه است و بعداً هم ایشان در اسفار ثابت می‌کنند که اصلاً حرکت عرضیه نیست مگر به‌واسطۀ حرکت جوهریه؛ تا حرکت جوهریه نباشد حرکت در کم به‌وجود نمی‌آید، حرکت در کیف نمی‌آید، حرکت در عین به‌وجود نمی‌آید، تمام این حرکات لازمۀ حرکت جوهریه است، پس حرکت جوهریه عبارت از تبدّل یک جوهری است از یک صورت به ‌صورت دیگر، این حرکت جوهریه می‌شود. آنچه که ما احساس می‌کنیم و می‌بینیم صورت‌های مختلفی است که اعمّ از کیف، کم، حجم، مقدار و اعمّ از خود نفس‌الجوهر است که اینها به خودش می‌گیرد. طبیعی است که اگر یک سیبی این‌قدر است وقتی که بزرگ می‌شود این‌قدر می‌شود خب ما می‌بینیم که اوّلاً ترش بود، حالا شیرین شد، وزنش آن موقع چند گرم بود، حالا دویست گرم شد، رنگش سبز بود حالا قرمز شد، این خصوصیات را ما در این سیب می‌بینیم. اضافۀ بر آن، این قبلاً خاک بود الآن تبدیل به میوه شد. هم صورت‌های کیفی و کمّی و هم صورت‌های جوهری را ما مشاهده می‌کنیم.

ایشان می‌گویند: این حرکت، حرکت جوهریه است و ما یک امر ثابتی داریم که این حرکت جوهریه در آن واقع می‌شود. حالا آن امر ثابت چیست که تمام این حرکات همه به‌واسطۀ آن انجام می‌شود؟ آن عبارت از آن هیولا است؛ آن هیولا که مادةالمواد است یعنی یا باید این امر ثابت را هیولا بگیریم که مادةالمواد است و آن مادةالمواد امری ثابت است و حرکت وقتی بر او طاری می‌شود حالات مختلفی به خود می‌گیرد. یااینکه باید بگوییم: خود همین حرکت جوهریه که الآن مشاهده می‌کنیم مثل همان حرکت توسطیه‌ای که اینها داشتند منشأی دارد که یک امر ثابت است یعنی مثل حرکت توسطیه که بین مبدأ و منتهیٰ هست، آن منشأ باعث می‌شود که حرکت جوهریه به‌وجود بیاید. خود حرکت جوهریه را کاری نداریم یعنی حرکات جوهریه حوادث زمانیه هستند ولی آن امر ثابتی که آن منشأ برای این حرکت جوهریه است، آن منشأ یک امر ثابتی است که در تمام این حرکت‌های جوهریه این امر ثابت وجود دارد مِنَ المبدأ إلی المنتهیٰ و مِن المنتهیٰ إلی منتهیٰ آخر. آن امر ثابت در حرکت جوهریه مسئلۀ ارتباط بین حادث و قدیم را در آنجا ترسیم می‌کند.