جلسه ۲۰۲

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرّحمن الرّحیم

غررٌ في إثباتِ أنَّ اوّل ما صَدَرَ هُو العقل‌:

در جلسات قبل گفتیم که آنچه را که خداوند اوّل و مفیض علی‌الطلاق و مبدأ المبادی نزول پیدا می‌کند باید به ترتیب باشد. حالا اوّلی چیست؟ ایشان می‌فرمایند اوّلی عقل است؛ عالم عقل.

عقلاً و نقلاً كان‌ ـ تامّة ـ عقلٌ‌ أمّا الدليلُ العقلي فَكثيرٌ مِنه ما أشَرنا إليه بِقولِنا إذ بَدا و تَقرَّرَ أنَّه‌ لا يُوجِدُ الواحدُ إلاّ واحداً فَذلكَ الواحد الصادر عَنِ المصدر الواحد إما نفس أو عرض أو صورة أو الهيولى‌.²

هم معقولاً و هم منقولاً این عقل است ـ کان تامّه است ـ از نظر عقلی و نقلی عقل اوّل ماصدر است. دلیل عقلی بسیار است یکی از آنها این است که گفتیم و روشن شد که تعلق واحد در اینجا فقط به واحد است و واحد از واحد به‌وجود می‌آید. این واحدی که صادر شده است از مصدر واحد که باری تعالی است ـ اگر عقل نباشد ـ در عالم صورت و ماده در خارج یا نفس است یا عَرَض یا صورت هیولا است.

چون خارج از این چهارتا نداریم. نفس را هم ایشان آورده‌اند از نقطه‌نظر اینکه آن روح از نقطه‌نظر تعلق به ماده نفس است والاّ از نقطه‌نظر هوهویت خودش آن‌هم روح هست و می‌شود گفت که داخل در عالم عقل است. ولی بالأخره این نفس از نقطه‌نظر ماده یک جنبۀ ماده‌ای به خودش می‌گیرد. پس در واقع سه چیز بیشتر نباید بگویند؛ صورت یا هیولا یا عَرَض. نفس هم داخل کردند و گفته‌اند که نفس هم حتی نیست.

و لو فُرِضَ‌ ذلكَ الواحدُ الصادِر نفساً و هيئةً أي عرضاً لَزِمَ أن يَكونَ‌ بِلا جسمٍ فَعَل‌ ذلك الواحد المفروض أحدهما.³