جلسه ۲۰۱

همین محیطی که در مافوق و اطراف ما از کواکب و سیارات قرار گرفته‌اند به آن اطلس گفته می‌شود.

تلمیذ: همۀ اینها بر هیئت قدیم است؟

استاد: بله، البته قبلاً عرض کردیم که حکمای قدیم ... البته این مسئله خالی از اشراق هم نیست ولی تفاوتی که بین آنها و متأخّرین هست در این است که آنها برای نفوس و جرم افلاک دو مطلب قائل بودند؛ یکی قائل بودند بر اینکه یک نفس کلی مدیر و مدبّر حرکت اجرام است که در اینجا زمین، قمر، خورشید و سایر سیارات و ثوابت، داخلِ تحتِ آن فلک هستند، این فلک ادنیٰ است، بعد فلک أعلیٰ داریم، همین‌طور این داخل در او است تا به فلک هفتم می‌رسد.

مقام اطاعت؛ مقام اختیار و انقیاد

این یک نفس کلی دارد که این نفس کلی بر نفوس جزئیّۀ خود اجرام اشراف دارد مثل زمین و قمر و ... البته در دعای صحیفۀ سجادیّه حضرت سجاد علیه‌السّلام داریم: «أیّها الخلقُ المطیع»¹ که خطاب به قمر می‌کند، این دلالت می‌کند بر یک نفسی که آن قمر را به حرکت درمی‌آورد والاّ حضرت که به جرم خطاب نمی‌کند چون مقام اطاعت، مقام اختیار است و مقام انقیاد است. این مسئله در شهود هم هست و در مراتب مشاهدات سلوکی هم وجود دارد بر اینکه نفوسِ هرکدام از این اجرام با دیگری متفاوت هستند و خود آن نفس باعث حرکت آن جرم خود بر طبق آن نظام معیّن و مشخص است، این یک مطلب بود.

عقول کلیه متصدی تدبیر و ادارۀ نظام عرضیِ عالم

مطلب دیگر که عرض کردم عبارت از همان نفس کلی است که بر این نفوس احاطه دارد البته این مسئله‌ ثابت نشده است که غیر از این نفس جزئی آیا خود همین فلک یک نفس کلی دارد یا ندارد؟ آن مطلبی که هست این است که ما یک عقول کلیه داریم که این عقول کلیه متصدی تدبیر و ادارۀ آن نظام عرضیِ در هر عالم است. فرض کنید که عالم جبروت یک عقل کلی دارد، عالم لاهوت یک عقل کلی دارد، ملکوت علیا یک عقل کلی دارد، عالم برزخ و مثال یک عقل کلی دارد، عالم اجرام هم که عالم سماوات و ارضین هستند اینها هم یک عقل کلی دارند اما اینکه هر فلکی یک عقل جداگانه داشته باشد، چنین مطلبی اثبات نشده است. بله، خود همین‌ها دارای نفس هستند و دارای آن جنبۀ تعلق به ماده‌ای از روحانی هستند که آنها را اداره می‌کنند.