جلسه ۱۹۹

یک تقسیم هست که بعضی از افعال الله تعالی محرک‌اند و متحرک نیستند و آنهایی هستند که به فعلیت تامّه رسیدند چون در تحرک همیشه از قوه به فعل و از استعداد به فعل را می‌خواهیم، یک شیء متحرک به‌واسطۀ حرکتش به یک فعلیتی می‌رسد که فاقد آن فعلیت بوده است و اگر در مقام جبروت آن عقول را تامّه بدانیم دیگر جهت نقصانی در آنها نیست تااینکه به‌واسطۀ تحرک رفع آن نقصان شود، اینها محرک‌اند و متحرک نیستند.

بعضی‌ها متحرک‌اند و محرک نیستند مانند جسم بما هو جسم که فقط جنبۀ قابلیت در او هست و جنبۀ فعلیت در او نیست یا مانند همین هیولا و مادةُ المواد که فقط جنبۀ قابلیت دارد تااینکه صورت برای او چه بخواهد تعین کند.

بعضی‌ها هم محرک‌ و هم متحرک‌اند مانند نفوس؛ نفوسی که به اجسام تعلق می‌گیرند، نفوس ما که به ابدان تعلق می‌گیرند همۀ اینها محرک هستند چون محرک بدن هستند و به‌سمت آنچه که فاقد او هستند [می‌روند] و هم خودشان متحرک هستند چون اینها از ناحیۀ علل تحرک می‌پذیرند. این هم یک تقسیم است.

بعد ایشان می‌فرماید: حالا در مورد عقل و امثال‌ذلک تعبیرات تفاوت پیدا می‌کند بعضی‌ها مانند مشّائین به صوری که خالی از مواد هست عقل می‌گویند، بعضی‌ها مانند حکماء اشراق و امثالهم عالم مثال و ملکوت اسفل و ملکوت أعلیٰ می‌گویند و بعضی‌ها هم مانند اهل شرع به او جبروت و ملائکه و امثال‌ذلک می‌گویند، ملائکه هم دارای مراتبی هستند؛ ملائکۀ کلیه داریم که اینها مافوق همۀ ملائکه هستند، عقول آنها به ‌تمام معنا کامل است، ملائکۀ جزئیه داریم که اینها مدبّرات امر هستند، این معناها همه یکی است ولکن این الفاظی که برای اینها وضع شده‌اند متفاوت هستند.

این تقسیماتی است که برای افعال الله تعالیٰ است که افعال خداوند متعال اقسامی دارد؛ بعضی از آن [افعال] در سلسلۀ طولیه تامّ هستند، بعضی‌ها ناقص‌، بعضی‌ها محرک، بعضی‌ها متحرک، بعضی‌ها هم مخلوطِ محرک و متحرک هستند و در سلسلۀ عرضیه نحوۀ افعال الله تعالیٰ را در اینجا بیان می‌کند [که] بعضی از افعال الله تعالیٰ ابتدایی است و مسبوق به چیزی نیست، بعضی از این افعال الله تعالیٰ مسبوق به یک سلسلۀ طولیه است تااینکه این فعل انجام شود. البته این بحث طولانی نیست و آن بحثی که بعداً می‌آید می‌تواند مقدمۀ برای آن واقع شود و آن بحث این است که آیا برای هر فعلی که در سلسلۀ طولیه انجام می‌شود حتماً باید از نقطه‌نظر سلسلۀ طولیه تمام مراتب طول محقق شود تا این فعل در این أدوَنُ العوالم واقع شود یااینکه لازم نیست؟ این یک بحث است.