جلسه ۱۹۷

بله، ممکن است خدا تکویناً برای او یک راه دیگر قرار بدهد ولی باز بالأخره تکوین می‌خواهد. شما برای اینکه سیر بشوید باید نان بخورید حالا اگر نان نخوردید سیب و گلابی هم پیدا کنید بخورید باز سیر می‌شوید منتها آن یک اثری دارد و این اثر دیگر دارد نه‌اینکه آن شما را سیر نمی‌کند. درست شد؟! پس نظام ارادۀ پروردگار، یک نظام ترتیب مقدمات بشری نیست که خداوند بخواهد براساس آن مقدمات یک شیء را در عالم ایجاد کند. خداوند متعال غنی بالذات است و غنی بالذات مرحلۀ فعلیت حقیقت در او به کمال و اطلاق رسیده است. بنابراین هیچ شیئی غیر از ذات پروردگار وجود ندارد تا تحقق آن مرغوبٌ فیه به‌لحاظ آن مصلحت حقیقیه سنجیده بشود، که آیا صلاح هست این انجام بگیرد یا صلاح نیست؟ نفس ذات پروردگار فعلیت تامّه است چون وجودِ بسیط و بسیط‌الحقیقه است.

بنابراین آنچه که از این نفس تراوش پیدا می‌کند از نقطه‌نظر مصلحت، فعلیت تامّه است. پس زید از نقطه‌نظر مصلحت وجودی، فعلیت تامّه دارد. عمرو از نظر مصلحت وجودی، فعلیت تامّه دارد یعنی در نفس وجود زید مصلحت است نه‌اینکه زید به‌لحاظ اَقران و جوانب خارج از وجود خودش لحاظ شده و سنجیده شده است و بعد مصلحت وجودی غلبه کرده است و بعد خدا او را به وجود آورده است. جدای از ذات پروردگار مصلحتی وجود ندارد بلکه مصلحت عین ذات پروردگار است. این ‌مقداری از این بحث بود که إن‌شاءالله بقیه‌اش بماند.

تلمیذ: اگر بحث فلسفه را براساس وحدت وجود و عدم تفکیک بین واجب و ممکن بگذاریم که در عالم ما چیزی جز واجب نداریم و در بحث ارادۀ ممکنات که می‌گوییم: در طول اراده حق است بنابراین می‌توانیم بگوییم که در عالم این تصوری که ما می‌کنیم و می‌گوییم که انسان مقدماتی طی می‌کند، تصور شیء می‌کند شوق می‌آید، شوق مؤکد می‌آید بعد آن از آن‌طرف اراده و حرکت عضلانی و سیر این شیء مرغوبٌ فیه می‌آید اینها همه یک سری چیزهایی است که ما ادراک می‌کنیم از باب دید کثرت است در واقع همان اراده خداست که فعل خداست.