جلسه ۱۹۵

و مِنهُ ما ذا كلماتٌ تَمَّة ـ مُخففُ تامَّة ـ و هي الموجوداتُ التَّامةُ الَّتي لَيسَ لَها حالةٌ منتظرةٌ مِنَ العقولِ المفارقةِ فِي السِّلسِلَةِ النُّزولِيَّةِ و الموجوداتُ المُستَكفِيَة بِذواتِها و باطن ذواتها مِنَ العقولِ‌.¹

«بعضی از اقسام کلام آن کلمات تامّه‌ای است که اینها به مرحلۀ تمام و کمال رسیده‌اند» یعنی ازنظر سعۀ وجودی خودشان و حیازت مراتب وجود. «تمَّه مخفف تامّه است، موجودات تامّه‌ای است که حالت استعداد ندارند و به مرحلۀ فعلیت رسیده‌اند. از عقول مفارقه‌ای که در سلسلۀ نزولیه این عقول مفارق قرار دارند»؛ عقل مدیر و آن عقولی که جنبۀ تدبیر عالم و نظام کون را دارند عقول مفارقه می‌گویند. البته بعضی‌ها همین عقول مفارق را تعبیر به ملائکۀ مقرب می‌کنند؛ جبرائیل میکائیل و ... آن ملائک مقرب که جنبۀ عقول مفارق دارند. بعضی‌ها اعمّ می‌آورند از ملائکۀ مقرب و غیر از ملائکۀ مقرب، می‌گویند: ملائکه و آنچه را که پایین‌تر از آنها هستند چون به فعلیت تامّه رسیده‌اند گرچه فعلیت تامّۀ آنها دارای مراتب تشکیک است و پایین و بالا دارد ولی هیچ جنبۀ انتظاری دیگر در آنها نیست یعنی جنبۀ استعدادی نیست که به فعلیت برسند. حد و ظرف اینها همین‌قدر است و دیگر بالاتر از این نیست. این ملائکه را عقول مفارقه می‌گویند. ﴿فَٱلۡمُدَبِّرَٰتِ أَمۡرٗا﴾² در قرآن کریم داریم که [منظور] آن عقولی [است] که تدبیر امر می‌کنند حالا یا از آن تعبیر به عقل می‌شود چون عقل مرحلۀ فعلیت است و چون ملائکه در مرحلۀ فعلیت تامّه هستند لذا به اینها عقل گفته می‌شود. یااینکه غیر از ملائکه یک وجوداتی هستند که به آن وجودات عقل گفته می‌شود. بنا بر اختلافی که حُکما دارند.

اما آنچه که از روایات، مشاهدات، مکاشفات و از مسائل به‌دست می‌آید این است که غیر از ملائکه وجود دیگری نیست تااینکه اسم او عقل باشد. بله، آنها دارای مراتب هستند اما اینکه از سنخ اینها نباشد و یک وجودی غیر از اینها باشد و عقل باشد، نیست. حکما به اینها عقول می‌گویند و اهل کلام به اینها مَلائک می‌گویند.