جلسه ۱۹۱

تعریف جبر و تفویض

جبر یعنی یک وجود مستقل از ذات و بلااختیار در ایجاد، این جبر می‌شود؛ جبر این است که یک وجودی جدای از ذات باشد مثل اینکه این کتاب جدای از وجود من است، این کتاب در قبول فعل من مجبور است که بسته شود یا باز شود این مجبور است پس در جبر اولاً وجود مستقل از ذات باید باشد ثانیاً اختیار در فعل نداشته باشد. این جبر می‌شود، آیا وجود ما مستقل از ذات است؟

تلمیذ: اصلاً چیزی هست که مستقل از ذات باشد؟!

استاد: هیچ‌چیزی نیست، نه‌خیر بنابراین جبری هم نیست این شرط اوّل رفت، به تبع شرط دوم هم می‌رود.

حالا سراغ تفویض می‌آییم؛ تفویض این است که وجود مستقل از ذات نیست لذا مولانا می‌گوید: جبر از تفویض بدتر است.¹ تفویض وجود مستقل از ذات نیست ولی فعلش مستقل از ذات باری است. [تفویض می‌گوید که] وجود مرتبط است اما فعل نیست فعل ربطی ندارد، خدا قدرت را داده است مثل اینکه شما بنزین را در ماشین می‌ریزید اما ریختن بنزین در ماشین به‌تنهایی کافی نیست بلکه راننده باید گاز بدهد و برود، درست شد؟! خدا هم این قدرت را به ما داده و گفته است که هرطور که‌ می‌خواهی قدرت را خودت اعمال کن و من دیگر کاری ندارم و کنار نشسته‌ام ولی اگر کار بد کردی پدرت را درمی‌آورم و اگر کار خوب کردی [به تو] ثواب و مثوبه می‌دهم، این تفویض می‌شود یعنی تفویض قدرت در فعل و قدرت در ایجاد به آن وجودی که مربوط به حق است. این تفویض می‌شود.

لا جبر و لا تفویض، الأمر بین الأمرین یعنی هم وجود منوط بر حق است و هم افعال منوط به حق است و ارتباطِ این وجود به حق و این افعال به حق، آیا در این افعال ـ در ارتباط وجود خیلی بحث نیست صحبت در افعال است ـ اختیار مدخلیت دارد یا ندارد؟! اگر اختیار مدخلیت نداشته باشد جبر می‌شود، اگر اختیار مدخلیت داشته باشد الأمر بین الأمرین می‌شود.