جلسه ۱۸۸

پس از این نقطه‌نظر می‌توانیم کلام متکلمین را توجیه کنیم گرچه اینکه اینها به این مطلب معتقد باشند خیلی بعید است و همان‌طور که مرحوم حاجی می‌فرماید، این نقص در واجب وجودیت ذات پیش می‌آورد. لذا ایشان اعتراض می‌کنند بر افرادی که اینها به‌جای اینکه بگویند: خداوند متعال موجِب است، گفته‌اند: موجَب است. خداوند متعال موجِب است نه‌اینکه در ایجاد او موجَب است موجَب یعنی از خودش اختیار ندارد بلکه یک سلسله قوانین، خداوند را به انجام این کار مکلف و مجبور کرده‌اند.

بالفعل بودن قدرت و مقدور در خداوند متعال

این شرک و کفر است ولی موجِب یعنی ایجاب می‌کند وقتی ایجاب می‌کند پس ایجاب می‌شود پس وجود پیدا می‌کند پس اینکه خداوند متعال این فعل را انجام می‌دهد دلیل بر این نیست که قدرت بر این فعل نداشته است بعد این قدرت برای او تجدّد و حدوث پیدا کرده است؛ یعنی نبود و بعد این را انجام داده است، این‌طور نیست بلکه جنبۀ فعل در خداوند متعال همیشه بالفعل است و هیچ‌وقت به استعداد نیست. قدرت در خداوند متعال همیشه بالفعل است پس مقدور هم در خداوند متعال بالفعل است جنبۀ قادریت در خداوند متعال بالفعل است، جنبۀ مقدوریت هم بالفعل می‌شود. بنابراین این مسئلۀ موجَبیّت در اینجا برداشته می‌شود و موجَبیّت به وجودی اطلاق می‌شود که تحت سیطره و جبر مُجبری قرار بگیرد.

تلمیذ: این مطلب که فرمودید: از جبر نیست و اختیار هست شاعر نیست و شاعر هست و یا اختیار هست و شاعر هم هست این مختار می‌شود اما اگر اختیار بود و شاعر نبود مختار نیست پس دراین‌صورت کل عالم شاعرند پس در عالم هیچ جبری در فواعل نیست یعنی فاعل‌هایی که در عالم‌اند ـ حتی ذرات ـ هر فعلی را که انجام می‌دهند اختیاراً انجام می‌دهند.

استاد: من [این را] در مورد عاقل عرض کردم؛ وقتی شخص عاقل از روی اختیار و عقل [کاری انجام می‌دهد] شعور هم در کارش لازم است. البته لازم نیست آن شعور، شعور تامّ باشد بلکه همین‌قدر که شعور در انجام فعل باشد و مانند نائم نباشد یا مانند دیوانه نباشد [کفایت می‌کند] دیوانه این کار را انجام می‌دهد منتها خودش شاعر به این عمل نیست که انجام می‌دهد بلکه صرفاً یک تصوری است ـ او تصور هم انجام می‌دهد ـ اما شاعر نیست که این عملی که انجام می‌دهد می‌تواند انجام ندهد و می‌تواند انجام بدهد. در کیفیت و این حرف‌ها هیچ‌گونه شعوری در اینجا ندارد لذا به این‌هم مختار نمی‌گویند.