جلسه ۱۸۸

ما یک ذاتِ جدای از حق نیستیم که ما را کوک کنند و به دروغ یک اختیار هم در سرمان بیندازند که سرمان را شیره بمالند و بعد هم بگویند که حالا برو و انجام بده اما در واقعه او کوک می‌کند؛ [نه‌خیر!] یک فعل است که در عالم انجام می‌گیرد، اینهایی که اشتباه کرده‌اند و [به] جبر قائل هستند و گیر کرده‌اند، حساب خودشان را از حساب خدا جدا کرده‌اند بعد گفته‌اند که خدا مثل یک جلادِ شمشیر به‌دستی آن بالا ایستاده است و می‌گوید که باید این کار را انجام بدهی درعین‌حال هم با اختیارت باشد، اما اینکه این‌طور نیست؛ خدا با شمشیر آنجا نایستاده است همین فعلی که الآن ما با اختیار انجام می‌دهیم جدای از اختیار او نیست، نه‌اینکه اختیار ما با اختیار او مطابق است، دو اختیار نیست تااینکه شما بگویید ... بلکه یک قدرت است که می‌آید و همان قدرت با اختیار یک عملی را انجام می‌دهد یک قدرت است ولی وقتی این به ما نسبت داده می‌شود، می‌گوییم که ما کردیم، وقتی به اصلش نسبت داده می‌شود می‌گوییم که او کرده است.

عیناً مثل فعل ملائکه که مرحوم آقا ـ رضوان ‌الله تعالیٰ ‌علیه ـ در معاد شناسی هم مطلب را خیلی خوب بیان کرده‌اند که یک‌جا داریم: ﴿ٱللَّهُ يَتَوَفَّى ٱلۡأَنفُسَ﴾¹ یک‌جا داریم که ﴿قُلۡ يَتَوَفَّىٰكُم مَّلَكُ ٱلۡمَوۡتِ ٱلَّذِي وُكِّلَ بِكُمۡ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ تُرۡجَعُونَ﴾² که ملائکه چیز می‌کنند، تمام اینها فعل واحد است و اختیار واحد است³ که إن‌شاءالله بحث مفصل آن برای مطوّلات باشد.

فرعیت ایجاد برای وجود

و ثالِثُها قُولُنا الشَي‌ءُ لَم يُوجَد مَتى لَم يُوجدا أيِ الإيجادُ فَرعُ الوُجودِ وَ إذ لا وجود حَقيقي لِلمُمكنات في ذَواتِها إذِ المُمكِنُ مِن ذاتِه أن يَكُونَ لِيسْ وَ لَهُ مِن عِلَّتِهِ أنَ يَكونَ أيسْ فَلا إيجادَ حَقيقيٍ لَها فإذَن كَما لا وُجودَ إلا وَ هُوَ مُتَرَشِحٌ مِن لَدَيهِ كَذلك لا حولَ و لا قوةَ إلا بِالله العَليِ العظيم لٰكِن لَيسَ هَذا قولاً بِالجَبر إذ كَما أن‌َّحَصرَ الوُجودِ الحَقيقي فِي الحَقِ تَعالى لا يُنافِي وُجودَ مُوجوداتٍ بِوجوداتِ مُستَعارةٍ مجازيةٍ كَذلِك حَصرُ الإيجادِ الحقيقي فيه لا يُنافي إثباتَ إيجاداتٍ وَسَطيةٍ غَيرِ مُستَقِلَّة.⁴