جلسه ۱۸۶

شما از اوّل علم و قدرت را به معنای اضافی گرفته‌اید بعد در آن گیر کرده‌اید قدرت هم ازلی است. وقتی که قدرت ازلی باشد ـ قدرت را که نمی‌گویید: حادث است بلکه ازلی است ـ قدرت مقدور می‌خواهد پس مقدورش هم ازلی باید باشد «چون مکوّنات هم ازلی هستند و مکوِّن را اقتضا می‌کنند پس ازلیت همان که تکوین شده است لازم می‌آید که آن‌هم باید ازلی باشد. شما نمی‌توانید در اینجا بگویید که خود مکوَّن ازلی نیست و صورتش در اینجا هست، دیگر صورت کفایت نمی‌کند چون وجود عینی هم مقدور است» بنابراین وقتی که خداوند متعال بر یک شیء قدرت داشته باشد آیا در ازل قدرت بر وجود مادی دارد یا الآن این قدرت را پیدا کرده است؟! اگر بگویید: الآن پیدا کرده است که این خیلی باطل است، باید بگویید که این قدرت بر وجود مادی از ازل بوده است، اینکه از ازل بوده است پس ما هم از ازل بودیم. این باطل است. الآن که قدرت بر ما پیدا نکرده است از ازل قدرت پیدا کرده است قدرت ازلی مَقدور ازلی را اقتضاء می‌کند که انقلب الأمرُ إلی اَوِّله.

و الحَلُّ أن لَم يُعَن مَعناها أي مَعنىَ العِلمِ وَ القُدرةِ وَ غَيرِهما العَرَض‌ يَعني قَد يُطلَقُ العِلمُ وَ نَظائِرُه وَ يُرادُ بِها مَعانِيهَا الإضافيةِ العَرَضيةِ وَ لا شَكَّ أنَّها بِهذَا الاِعتبارِ مُتأخِّرَةٌ عَن وُجودِ مُتِعَلقاتِها وَ لَيسَت صِفاتٌ كَماليةٌ لَهُ تَعالىٰ وَ قَد تُطلَق وَ يُرادُ بِها مَبادي تِلكَ الإضافات وَ هِيَ مُتِقَدِمَةٌ عَلى وُجودِ المُتِعَلِقات و لا مَدخَليةَ لِغَيرِهِ تَعالى في تَتْمِيمِ ذاتِهِ أو صِفاتِه.¹

«حل این قضیه چیست؟! اینکه معنای این علم و قدرت و غیرهما که به معنای عَرَض قصد نشده است یعنی گاهی علم و نظایرش اطلاق می‌شود و معانی اضافیۀ عرضیه اراده می‌شود. شکی نیست که این معانی اضافیه به‌واسطۀ این اعتبار متأخّر از وجود متعلقاتش است (چون در اضافه دوتا شرط است و دوتا ذات‌الاضافه باید باشد) و این دیگر صفت کمالیه برای خداوند متعال نیست (چون نبوده است و بعد پیدا می‌شود) و گاهی اوقات این معانی علم و نظائر اطلاق می‌شود و اضافه می‌شود مبادی این اضافات که منشأ این اضافات و متعلقات هستند. دیگر علم و نظائر به این اعتبار بر وجود متعلقات مقدّم است و دیگر مدخلیتی برای غیر خداوند متعال نیست در اینکه ذاتش کامل شود یا صفاتش (بلکه خود ذاتش به خودش کامل است و دیگر این‌طور نیست که غیر بیاید و مدخلیّتی داشته باشد).