جلسه ۱۷۴

بحث علم خداوند به غیرش

غُرَرٌ فی عِلمِهِ بِغَیرِه.

و عالمٌ بِغَیرهِ إذَا استَنَدَ غَیرُهِ إلیه تَعالیٰ وَ هُو تَعالیٰ ذَاتَهُ ـ مفعول لِقَولِنا ـ لَقَد شَهِدَ و بِالسَّبَب مُتِعَلِقٌ بِقولِنا العِلمُ بِما هُوَ السَبَب عِلمٌ بِما هُوَ مُسَبَّبٌ بِه أی بِالسَبَب وَجَب.¹

«خداوند عالم بالغیر است وقتی که غیر استناد به او پیدا کند درحالی‌که خداوند متعال ذات خودش را شاهد است، [”ذاته“ مفعول است]» یعنی شاهد برای ذات او است و محقق برای ذات او است. «علم به سبب از نظر سببیت و از نظری که سبب، سبب است در واقع این علم به مسبب و به معلول هم است». پس اگر علت علم به خودش داشته باشد به معلول هم علم دارد و چون ذات خداوند متعال علت برای غیر است پس علم به ذات علم به غیر هم خواهد بود، «این از باب علم به سبب پیش آمد».

حاصِلُهُ أنَّ الأشیاء فی ذَواتِها مُستَنَدةٌ إلیهِ تَعالیٰ وَ هُو تَعالیٰ عَلِمَ وَ شَهِدَ ذاتَهُ الَتی هِیَ عینُ عِلیةِ الأشیاء لِما مَرَّ أنَّهُ عالمٌ بِذاتِهِ و العِلمُ بِالعِلَة بِما هِیَ عِلَة یَقتَضِی العِلمَ بِالمَعلول فَهُو تَعالی یَنالُ الکُلَ مِن ذاتِه.²

«حاصلش این است که تمام اشیاء در ذاتشان مستند به‌سوی خدا هستند و او می‌داند و شاهد، ذاتش است.

تلمیذ: علم سبب و مُسبَب در یک مرتبه هست؟

استاد: نه، علم به سبب علم به مسبب را لازم گرفته است.

تلمیذ: می‌دانم، لازم بودن در یک مرتبه ایجادش می‌کند یا در دو مرتبه؟!

استاد: نه در دو مرتبه لازم باشد، یک وقت علم اجمالی است یک‌وقت علم تفضیلی است، این لازم نیست که چیز باشد، آن سبب علم حضوری است دیگر، معلول پیش علت حاضر است، دیگر علم حصولی نیست که...

تلمیذ: همان دقتی که شما آنجا فرمودید اینجا هم هست؟

استاد: بله همین هم در اینجا هست.

«خداوند متعال عالم است و شاهد است ذات خود را که عین علیت اشیاء است چون گذشت که او عالم به ذات است و علم به علت از نظر علت اقتضای علم به معلول را می‌کند، این خداوند متعال همه را از ذاتش می‌رساند و به همه از ذات خودش می‌رسد.»