جلسه ۱۶۷

پس اوصاف سلبی پروردگار به سلبِ سلب است. آن سلب در اینجا چیست؟ سلب یعنی حدود، حدود سلب است، جنبۀ عدمی است، جنبۀ نقص است. آن ماهیت جنبۀ سلبی است جوهر است پس شما آن سلب را سلب می‌کنید آن سلب چیست؟ جهات عدمی، جهات نقص، این جهات نقص را از پروردگار سلب می‌کنید، نه جهات کمالی. جهات عدمی جوهر را سلب می‌کنید چون جهت کمالی جوهر به‌نحو اَتمَّ در خود پروردگار موجود است.

«في سَلبِ الاحتياجِ كُلاًّ...» تمام صفات سلبی پروردگار به سلب احتیاج برمی‌گردد. چون پروردگار متعال محتاج نیست پس جوهر نیست پس حد ندارد، پس ماهیت ندارد، پس مرکب نیست پس نیاز به علت ندارد.

يَعني سلوبه تَعالىٰ تَرجِعُ إلى سَلبٍ واحدٍ هُو سَلبُ الاحتياج كَما أنَّ إضافاتِه نَرجِعُ إلى إضافةٍ واحدةٍ إشراقيةٍ هي القَيُّومية و صِفاتُه الحقيقيةُ تَرجِعُ إلى صِفَةٍ واحدةٍ هِي الوُجوبُ و الوجوبُ إلى الوُجودِ الشَّديدِ الغَيرِ المُتَناهي عدةً و مُدةً و شِدةً و هُو عين الذَّاتِ إذ الماهيةُ فيه هي الإنِّيَة.¹

«یعنی تمام‌ صفات سلبيّۀ پروردگار متعال به سلب واحد برمی‌گردد و ریشه‌اش همان یک صفت است و آن سلب احتیاج است، همان‌طور که اضافات پروردگار به اضافۀ واحدۀ اشراقیه برمی‌گردد که قیومیّه است» تمام اوصاف نسبی و اضافیِ پروردگار مرجعش به همان وصف قیّومیت اوست اوصاف سلبی پروردگار هم برگشتش به سلب احتیاج است. «و صفات حقیقی پروردگار برگشتش به صفت واحد است که عبارت است از وجوب، و وجوب به وجود شدید غیر متناهی برمی‌گردد؛ غیر متناهی از نظر تعداد، زمان و شدت [امتداد] و این وجود عین ذات است زیرا ماهیت او إنیّته.» ماهیت در پروردگار معنا ندارد غیر از هویّت و تشخّص او.

بنابراین تمام اوصاف ثبوتی پروردگار به وجوب وجود پروردگار برمی‌گردد؛ چون واجب است، پس عالم است؛ چون واجب است، پس قادر است. اگر واجب نبود جنبۀ عدم در او راه داشت، پس عالم نبود؛ اگر واجب نبود ـ واجب به ذات ـ جنبۀ نقص در او وجود داشت، پس قادر نبود پس حیّ نبود. برگشت تمام صفات وجودی پروردگار به وجوب وجود است.