جلسه ۱۶۰

مرحوم آقا ـ رضوان ‌الله ‌تعالیٰ علیه ـ می‌فرمودند که من افراد را به چهار قسمت تقسیم کردم:

ـ بعضی‌ها هستند هم ذات‌شان خوب است هم فعل‌شان خوب است، سیرت و صورت‌شان خوب است اینها یک دسته هستند که کم و نادر هستند.

ـ بعضی‌ها هم ذات‌شان خراب است هم فعل‌شان خراب است.

ـ بعضی‌ها ذات‌شان خوب است ولی کارهای‌شان بد است یعنی نمی‌دانند چه‌کار کنند، بیخود و بی‌جهت برای خودشان دشمن درست می‌کنند. صاف و ساده هستند ولی خراب‌کاری می‌کنند و فلان می‌کنند.

ـ بعضی‌ها ناجنس هستند ولی خیلی موجّه و خوش برخورد هستند، ناجنس عین سیاستمدارها پدرسوخته است! اینها [این‌طوری] هستند!

تلمیذ: بعضی‌ها ناجنس هستند ولی ظاهرالصّلاح هم نیستند!

استاد: عرض شد دیگر همان قسم دوم است.

فَکُلُ وُجودٍ وَ لو کانَ إمکانیا خَیرٌ بِذاتِهِ وَ خَیرٌ بِمقایِسَتِهِ إلی غَیرِه وَ هذهِ المُقایِسةَ قِسمان أحَدُهُما مُقایِستُهُ إلی عِلَّتِهِ فِإنَّ کُلَّ مَعلولٍ مُلائِمٌ لِعِلَّتِهِ المُقتَضیةِ إیاه.¹

هر وجودی، اگرچه وجودات امکانی باشند (نه وجودات غیر امکانی، گرچه همۀ وجودات امکانی هستند ولی منظور از امکانی در اینجا وجودات مادی هستند) ذاتاً خیر هستند و به مقایسۀ‌ به غیر خودشان خیر هستند، این مقایسه هم دو قسم است: یکی را به علت خودش قیاس می‌کنیم، هر معلولی به قیاس به علت خودش ملایم است با علتی که او را اقتضا می‌کند.

وَ ثانیَهُما مُقایِسَتُه إلی مَا فی عَرضِهِ مِما یَنتَفِعُ بِه وَ فی هذهِ المُقایسةِ الثَّانیة یَقتَحِمُ شَرُما فی بَعضِ الأشیاء الکائِنَةِ الفاسِدةِ فی أوقاتٍ قَلیلةٍ وَ نَتَکَلَّمُ فی کیفیةِ وُقوعِهِ بِتَقسیمِ الشَّیءِ إلی الأقسامِ المَنقولِ فی الکُتُبِ الحِکَمیة عَن أرسطو فی دَفعِ هِذهِ الشُبهة.²

«دوم اینکه به اقران و هم‌جنس‌های خودش مقایسه می‌کنیم به آنهایی که در عرض خودش هستند، (می‌گوییم که این بالقیاس به آن افراد یا خیر است و یا شر است) از آنهایی که نفع می‌برند به او، در این مقایسۀ دوم گنجانده می‌شود شر آن که در بعضی از اشیاء کائنۀ فاسد است در اوقات قلیله، و ما در کیفیت وقوع این شر و اینکه چگونه این شر واقع می‌شود صحبت می‌کنیم به اینکه شیء را به اقسامی که الآن می‌گوییم تقسیم کردند در کتبی که از ارسطو در دفع این شبهه نقل شده است.»