جلسه ۱۵۹

وَ إذا عَرَفتَ ذلِک فَبِالنظامِ الجُمَلی العالَم أی العالَم جُملة مَلحوظَةٌ مُتِدَلیَةٌ بِعَرشِ الله شَخصٌ مِنَ الحَیوان لا حَیوانٌ فَقط بَل آدمٌ و إنسانٌ کبیر لٰکن لا رأسَ لَهُ کَالإنسانِ البَشَری وَ لا ذَنَبَ کَالحَیوانِ العُنصُری کَما لَهُ لَیسَ تَشَهٍّ وَ غَضَب لِبَراءَةِ السَماواتِ مِنها وَ لَیسَ مِن شَرطِ الحَیوانیة و الإنسانیة المُطلَقَتین هذهِ بَلِ الحَیاةُ وَ دَرکُ الکُلیاتِ وَ هُما حاصِلان لَه بِاعتِبارِ اشتِمالِهِ عَلَی النُفوس وَ العُقول.¹

«وقتی این مطلب را متوجه شدیم این‌طور می‌گوییم که به نظام جُمَلی، عالم یعنی تمام عالم در آن نظام اتمّ و نظام کلی که به عرش خدا متدلّی است و ملحوظ است و به عرش خدا تدلّی و اتکا دارد ـ تمام نظام کلی عالم ـ یک شخص است، نه‌اینکه فقط حیوان است بلکه آدم و انسان کبیر است.» این یک حیوان است و یک شخصی از حیوان است نه‌اینکه فقط حیوان باشد، ایشان ترقّی می‌دهد و می‌گوید که علاوه بر اینکه شخصی از حیوان است، حیوان عاقل هم است، انسان است و نفس دارد «لکن مثل انسان بشری سر ندارد، دُم هم ندارد، هیچ شهوت و غضب هم در او وجود ندارد چون آسمان‌ها از شهوت و غضب بری هستند و شرط حیوانیت و انسانیت غضب و شهوت نیست بلکه حیات و عقل است که درک کلیات است و این دوتا برای این عالم حاصل‌اند چون این عالم مشتمل بر نفوس و عقول است»، چون نفوس و عقول دارد لذا این عالم، عالم حیات است عالم زندگی است.

وَ حَینَئِذٍ فَمَعَ تَعدُّدٍ أی تَعَدُّدِ إلهِ العالَم تَوارُدُ العِلَلِ المُستَقِلَة عَلَی المَعلول المُشَخَص مِن الإنسانِ الکَبیرِ الشَخصی الَذی قَدِ انفَعَلَ وَ تَأثَّرَ وَ هذا مَحالٌ فَتَعَدُّدُ الإله مَحالٌ.²

در این هنگام اگر إلٰه عالم متعدد شد لازمه‌اش توارد علل مستقله است که محال است بر معلول مشخص که انسان کبیر شخصی است که این انسان کبیر از این [علت متعدد] منفعل و مُتأثر شود و این محال است که توارد علل باشد.