جلسه ۱۴۹

کذاک لَه قِسمةً أخریٰ هِی أنَّه فِعلیٌ أو انفِعالیٌ. ثُمَّ إن فِعلیةَ أی فعلیَ العِلمِ ما هُو سَبَبُ المَعلومِ کَما مَرَّ. و الانفِعالی مِنَ المَرسومِ ـ کَلمَةُ مِنْ بیانیةٌ و إنَّما لَم نَقُل هُو المَرسومُ مُراعاةً لِلرَّوی فَإنَّه مَکسورٌ فِی المِصراعِ الأوَّلِ و الجارٌ و المجرورٌ خَبَرٌ ـ فِی العَقلِ بَعدَ ما فی الأعیانِ حَصَل. کَانَ المَعلومُ سَبَبَه و کَانَ السَّبَبیةُ و المُسَبَبیةُ مُتعاکِسَتانِ فیهما. و فی أوَّلٍ و هُو الفعلیُّ یَحصُلُ ما فِی الأعیانِ غِبَّ ما عُقِل.¹

«یک قسمت دیگر داریم که به آن علم فعلی یا انفعالی می‌گویند. علم فعلی آن علمی است که سبب برای معلوم است که قبلاً گذشت» که علم به سقوط موجب سقوط است. مانند اینکه شما از بالا و شاهقی به پایین نگاه می‌کنید و آن علم شما موجب سقوط شود این را علم فعلی گویند و خود حضور آن صورت علمیه موجب عین خارجی بشود و از آن بالا به پایین ساقط شود. علم انفعالی هم که غیر از این است و آن علوم حصولی است که برای انسان پیدا می‌شود. «انفعالی از مرسوم است» یعنی آن چیزی که در ذهن نقش می‌بندد. «کلمۀ ”من“ بیانیه است مراعات فعلیه را کنیم، آن کسرۀ «م» باعث شود که مرسوم را جر دهیم، چه آنكه حرف رَوى در مصراع اوّل مكسور است، جار و مجرور هم که خبر است. این علم انفعالی ما در عقل است بعد از اینکه در اعیان خارجی حاصل می‌شود و سبب آن که در عقل است همان است که در اعیان هست. در فعلی و انفعالی سبب و مسبب عکس هم هستند» یعنی علم موجب عین خارجی است و در انفعالی علم موجب رسم عقلی است. «در اوّلی که علم فعلی باشد حاصل می‌شود آنچه که در اعیان است بعد از آنچه که معقول بشود او، در اعیان پیدا می‌شود.»

تلمیذ: در قیامت جسم هم هست؟

استاد: جسم در آنجا هست، این بحث معاد جسمانی را مرحوم حاجی هم بیان می‌کند البته در آنجا اختلاف است که جسم چه جسمی است؟! آیا جسمی است که عین همین است یا شبیه به‌ همین است؟! والاّ اجنه هم جسم دارند و به ‌صورت انسان هم درمی‌آیند و این به‌خاطر این است که آثاری در آنجا هست که آن آثار باعث شده است که این جسم را غیر از این بدانند یعنی مقداری تفاوت قائل شوند و به اشکال هم برنمی‌خورند که شما اینجا بگویید که جسم عین همین است یا تفاوت پیدا می‌کند.