جلسه ۱۴۷

بنابراین در بحث وجود ذهنی بحث ما به اینجا رسیده بود که آنچه که در ذهن ارتسام پیدا می‌کند مخلوق ذهن است و عین ماهیت اشیاء در خارج است و جوهر و عرض است؛ یعنی همان عرض است، اگر عرض را در ذهن بیاورد وجود عرضی به آن می‌دهد و اگر جوهر را در ذهن بیاورد وجود جوهری به آن می‌دهد. تمام اینها با توجه‌ به این [است] که نحوۀ وجود فرق می‌کند؛ این وجود، وجود ذهن است و آن وجود، وجودِ خارج است.

قوی‌تر بودن وجود ذهنی از وجود خارجی

بعد مطالبی هم در آنجا گذشت و بعداً هم خواهد آمد که اصلاً وجود ذهنی از وجود خارجی به‌ مراتب قوی‌تر است، جنبۀ تجردی دارد و اینجا [جای] حرف‌هایی است که عرفا مطرح می‌کنند که «العَارفُ یَخلق بِهِمَّتِه؛¹ عارف با همت خودش خلق می‌کند» منظور همان اراده‌ای است که در ذهن او قرار گرفته و به آن ماهیت، وجود خارجی می‌دهد. یعنی خود ذهن به شیئی که به‌اصطلاح در خودش قرار گرفته است وجود خارجی می‌دهد. حالا آن چه مسائلی دارد و باعث تجرد و امثال‌ذلک می‌شود دیگر همین‌طور بماند که هرچه علم انسان بالا می‌رود تجرد انسان بالاتر می‌رود و هرچه که تجرد بالاتر برود قرب انسان بیشتر می‌شود تا وقتی ‌که جمیع شوائب کثرت ازبین می‌رود و آن نفس، نفس مجرد می‌شود و دیگر از نظر بساطت هیچ حد و مرزی ندارد. اینها برای آن بحث‌هایی بود که در آنجا بود.

تلمیذ: فرمودید که نفس نمی‌تواند خلق عرض کند چون جوهر است پس خلق جوهر می‌کند.

استاد: نه‌خیر، عرض نکردم که نفس نمی‌تواند خلق عرض کند، منظور من این بود که عرض نمی‌تواند بر نفس که جوهر است عارض شود اما اینکه خلق عرض نکند، این‌طور نیست. یعنی نفس می‌آید به وزان خارج ماهیت خارج را وجود می‌دهد و به‌اصطلاح به‌وجود می‌آورد. حالا اگر صحبتم طوری بود که ایهام داشت [برطرف شد].