جلسه ۱۴۷

فرق معلوم بالذات با معلوم بالعرض

و وجود هم لَهُ مَراتِب؛ مراتب در اعیان و تجردات و نفسانیات است پس فرق بین معلوم بالذات و معلوم بالعرض ما در این است که معلوم بالذات مخلوق نفس است و معلوم بالعرض مخلوق در خارج است. هردوی اینها از نقطه‌نظر ماهیت علی‌السویٰ هستند، به‌جهت اینکه همان ‌چه که در ذهن دارید، در خارج [مقایسه می‌کنید] من‌باب‌مثال می‌گویید که این آقا همین بود که دیروز او را دیدم؛ شما ایشان را الآن با چه چیزی مقایسه کرده‌اید؟! با دیروز که مقایسه نکرده‌اید چون دیروز رفت و معدوم است ـ حالا برفرض می‌گوییم که دیروز معدوم است ـ بالأخره در حضور ما نیست پس اینکه شما می‌گویید: این همان آقای دیروزی است با چه چیزی مقایسه‌اش کرده‌اید؟! با معلوم بالذات در ذهنتان مقایسه کرده‌اید و چون دیدید که بین این دو من‌جمیع‌الجهات از چشم، ابرو، بینی، ریش، کله و پاچه کاملاً تطابق هست و همه‌ چیز عین همان است که در ذهنتان هست بنابراین گفتید که این همان آقای دیروزی است.

تلمیذ: از کجا فهمید تطابق هست؟ آنچه که در خارج است اگر ذهن را لحاظ کنیم، پس این را ذهن ما خلق کرده است، خود آن در خارج هست.

استاد: اینکه ذهن خلق کرده است به وزان خارج خلق کرده است و در ذهن قرار داده است. ببینید به وزان آنچه که در خارج هست ـ اینها در بحث وجود ذهنی گذشت ـ ذهن می‌آید خلق می‌کند. خلق کردن به این منوال که ...

تلمیذ: به این معنا نیست، به وزان است، بلکه خودش باید بیاید و ذهن هم خلق کند و آن‌وقت تطبیق کنیم ببینیم یکی است.

استاد: ببینید ما در اینجا یک آلات و وسائطی داریم که این وسائط مثل چشم و نور و امثال‌ذلک وسیلۀ برای خلق‌ هستند. اگر خود ذهن بخواهد با خارج ارتباط برقرار کند وسیله می‌خواهد. این‌طور نیست که خود نفس تنها بدون چشم و آلت بیاید به وزان خلق کند بلکه آلت می‌خواهد. در اینکه آلت هست بحثی نیست، صحبت در این است که آیا آنچه در ذهن ما هست، نقش است؟! نقش‌ هم عبارت از نور است یعنی نوری الآن آمده به این لیوان و پارچ خورده است و این نور در مغزمان رفته است. ادّلۀ تجرد نفسانی این مسئله را باطل می‌کند به‌جهت اینکه نور هرچه باشد جزء ماده است و نفس هم مجرد است و ظرف ماده نمی‌تواند مجرد واقع شود. این برهان خیلی ساده و خیلی راحتی است که نیاز به فکر زیاد ندارد. همین‌طور مجرد نمی‌تواند مظروف ماده قرار بگیرد گرچه می‌تواند محیط به ماده باشد ولی نمی‌تواند مظروف ماده قرار بگیرد؛ فرض کنید یک وعاء مجرد داشته باشید بعد یک ‌دانه سیب در آن بیندازید، اینکه نمی‌شود. بله، مجرد محیط است، علت است و قوام ماده را در دست دارد، آن یک مطلب دیگر است.