جلسه ۱۴۷

«بلکه بعضی از این علوم یعنی اعلاء مراتب علم، علم واجب است». علمی است که خود این علم واجب است و وجوب از خود این علم انتزاع می‌شود. «آن علم ذات باری‌تعالی به ذات خودش است که این عین ذاتش است». خداوند متعال عالم به ذات است نه‌اینکه صورتی از ذات در ذهنش می‌آید بلکه خود حضور الذات عند الذات، علم واجب است. ‌چنین حالاتی برای سالک هم پیدا می‌شود، آنهایی که تجرد پیدا می‌کنند، علم به ذات پیدا می‌کنند یعنی به آن علم ذات به ذات، حضور پیدا می‌کنند.

فَبَعضُهُ ـ یَعنی بِمُلاحِظَةِ تِلک المَراتِبِ مِنَ العِلم لَیسَ العِلم کِیفیَّةً فَهو أجَّلٌ مِن أنْ یُبحَث عَنهُ فی بابِ الْکِیفْ إلا أنَّ بَعضَهُ ـ کیفیةٌ نفسیةٌ. بَل بَعضَهُ الأدنیٰ مِنها مَعنَی مَصدَریٌ إنتزاعیٌ. فَهاهُنا أبحاثُهُ حَریَّةٌ بِالذِّکر.¹

«بعضی از این علم به ملاحظۀ این مراتبی که از علم هست، دیگر علم کیفیت نیست بلکه اجلّ است از اینکه در باب کیف از آن صحبت شود الاّ اینکه بعضی از این علم کیف نفسانی است، بلکه بعضی ادنیٰ از این علم معنای مصدریِ انتزاعی است» که به معنای دانستن است، به معنای انتساب، انتساب به معلوم بالعرض است. به این علم می‌گویند که دیگر اطلاق علم بر این انتساب خیلی آبکی است. «در اینجا سزاوار است که ابحاث این علم بحث شوند».

مِن تِلکَ الأبحاثِ أنَّ فی جِنسِهِ أیْ جِنسِ العلمِ أقوالٌ هَل هُو کیفٌ کَما هوَ المَشهورُ، أو إضافةٌ کَمَا قالَ الفَخرُ الرازیُّ أو انفعالٌ کَما قالَ بَعضٌ آخَر.²

«یکی از این ابحاث این است که در جنسِ علم اقوالی را بیان کرده‌اند» که در بحث وجود ذهنی هم گذشت، «آیا همان‌گونه که مشهور است علم از مقولۀ کیف است یا همان‌طور که فخر رازی گفته است، اضافه است» که علم صرف اضافۀ عقل و ذهن به خارج است؟! در آنجا عرض شد که در صرف اضافه، تغییری در ما پیدا نمی‌شود درحالی‌که ما می‌بینیم تغییر پیدا می‌شود. اگر ارتباطی بین من با خارج برقرار شود چه ربطی به تغییر من دارد؟! مثل اینکه الآن بین این زمین و سقف یک ارتباطی است؛ این پایین است و آن بالا است، چه ربطی به همدیگر دارند؟! ارتباطی به همدیگر ندارند. لذا این قول هم خیلی سخیف شمرده شده و در همان‌جا هم رد شد.