جلسه ۱۴۰

پس بین آن امواج صوتی و امواج الکتریکی سنخیت نیست بلکه واسطه می‌خواهد که بین این دوتا ارتباط برقرار کند که آن واسطه من‌باب‌مثال میکروفون می‌شود ولی آیا در مورد پروردگار هم قضیه همین‌ است؟! یعنی وقتی که وجود پروردگار متعال که وجود مجرد است را درنظر بگیریم آیا با وجود ماده دو چیز هستند که این، او نخواهد شد مگر اینکه یک سلسله‌مراتبی را طی کند؟! یعنی این وجود مجرد به یک وجود دیگر تبدیل می‌شود، آن به یک وجود دیگر تبدیل می‌شود، تبدیل می‌شود، تبدیل می‌شود تا به این وجود ماده و کثیف و طبعی می‌رسد؟! [اگر این‌طور باشد] پس لاجرم برای این سیر ما نیاز به مبدّل‌هایی داریم که هرکدام از این عوالم مبدّل هستند و یک‌ مرتبه از آن وجود مجرد را به یک موجود پایین‌تر تبدیل می‌کنند تا به اینجا می‌رسند. پس بین این و پروردگار سنخیتی وجود ندارد [چون] باید سلسله‌مراتبی را طی کند پس این‌ که جدای از وجود مجرد شد؛ همین‌که شما می‌گویید: بین این و خدا سنخیتی نیست پس این جدای از او است، بنابراین دیگر سنخیتی وجود ندارد.

عدم منافات بین تجرد و طبع

پس اینکه شما گفتید: نظام چون سنخیت ندارد ما قائل به سلسلۀ طولیه شدیم، این حرف صحیح نخواهد بود. قائل به سلسلۀ طولیه شدن ندارد! در همین ‌حال که ما الآن ماده را می‌بینیم در همین حال مجرد هم هست و تجرد و طبع هیچ منافاتی باهم ندارند. این یکی از دقیق‌ترین مسائل فلسفی است که ادراکش خیلی مشکل است مگر با شهود [ادراک شود].

عرض کردم حالا در آن بحث «لا یَصدُرُ عن الواحد» این مسئله هم می‌آید با یک توضیح دیگری که نحوه‌اش بهتر روشن می‌شود.

تلمیذ: در هر مرحله خصوصیاتی مربوط به همان مرحله است.

استاد: بنابراین بین این و سلسلۀ بعدی چه ربطی هست درحالی‌که ما اینها را علت و معلول برای هم می‌دانیم؟! با این بیان شما هرکدام اینها مستقل هستند و ربطی به ‌همدیگر ندارند. این جهت ربطیت بین این‌ دوتا چطور می‌شود؟! ربطیت یا به‌‌عنوان علّیت است یا غیر علّیت است، اگر غیر علّیت باشد ما غیر علّیتی نداریم اگر علّیت باشد پس نزول همان مرتبۀ بالا، مرتبۀ پایین است و آن‌هم همین‌طور و هَلُمَّ جَرَّا. پس چاره‌ای نداریم مگر اینکه بگوییم: در عین اینکه سلسلۀ علّیت هست همۀ اینها امر واحده هستند ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وَٰحِدَةٞ﴾ یعنی همۀ اینها واحد هستند و تکثری دیگر وجود ندارد.