جلسه ۱۳۹

از آن‌طرف؛ مگر ما برای ایجاد معلول نیاز به زمان و مکان نداریم؟! مگر این زمان در حال تدریج و زوال نیست؟! وقتی‌ که من الآن این لیوان را برمی‌دارم برای برداشتن دوم زمان دیگری را لازم دارم آن برداشت علت در وقت دوم با برداشت علت در وقت اوّل، دوتا می‌شود. آیا ممکن است در یک زمان دو معلول از یک علت سر بزند؟! نمی‌شود. این را من الآن برمی‌دارم و دوباره می‌آیم آن را برمی‌دارم پس دو امر انجام‌ شده است اما چون می‌بینیم که این دو امر شبیه هم هستند مثل کارخانه‌ای که یک ردیف جنس را بیرون می‌زند که مثل هم هستند می‌گوییم که پس این مثل آن است درحالی‌که این ماده‌اش با آن فرق می‌کند. مثلاً برقی که برای این مصرف‌ شده است با برقی که برای آن جنس است فرق می‌کند کارگری که باعث شده این الآن صادر شود با آن فرق می‌کند. نگاه می‌کنیم می‌بینیم که هزارتا فرق بین این و آن است منتها ما در خارج نگاه می‌کنیم ‌می‌بینیم که همۀ ماشین‌ها یک‌شکل هستند، همۀ قالب‌ها یک‌شکل هستند همۀ محصولات یک‌شکل هستند می‌گوییم که پس یک علت باعث شده است این‌همه معلول در خارج تحقق پیدا کند درحالی‌که در شرایطِ هر موقع و در شرایط زمانیِ هر موقع، یک علت فقط یک معلول را ایجاد کرده است و امکان ندارد بتواند دوتا معلول ایجاد کند.

این بحث را می‌خوانیم إن‌شاءالله وقتی تمام شد آن بحث علّیت کلی را که گفتیم، دیگر تمام اینها به‌طور وضوح روشن می‌شوند که اصلاً علّیت چه چیزی هست و فرق بین علّیت و فاعل و معدّات و شرایط چه چیزی هست. آن‌وقت در آنجا متوجه می‌شویم که در تمام عالم فقط یک علت بیشتر وجود ندارد و یک معلول هم بیشتر وجود ندارد و قاعدۀ «الواحدُ لا یَصدر مِنه إلاّ الواحد» هم بنا بر مسلک عرفا و مسلک فلاسفه روشن می‌شود.