جلسه ۱۳۸

بعضی از احکام علت جسمانی

غررٌ فی بعضِ أحکامِ العِلةِ الجِسمانیةِ.

قَد انتَهیٰ تَأثیرُ ذاتِ مُدَّةٍ أیْ عِلَّة صاحبة مَادة فی مدةٍ أیْ زمانِ التَّأثیرِ و عِدَّةٍ أیْ عددِ التَّأثیر و شِدةٍ أی شِدةِ التَّأثیرِ.¹

تأثیر علت مادی که علت جسمانی است متناهی است و نامتناهی و بی‌حد نیست؛ از نظر مدت، زمان تأثیرش مشخص است و از نظر تعداد هم دارای انتها است و حدّی دارد و از نظر شدت تأثیر هم حدّی دارد.

خلاصه اینها نامتناهی نیستند. مثلاً وقتی‌ آتش شیئی را می‌سوزاند إلی الأبد نمی‌سوزاند بلکه در هر ثانیه‌ای در یک برهه‌ای یک تأثیر می‌گذارد و بعداً تمام می‌شود. بنزین وقتی ماشین را به حرکت می‌اندازد تا کوه قاف نمی‌برد بلکه به‌اندازه‌ای که بنزین هست زمان حرکت هم همان اندازه است؛ اگر زیاد باشد زیاد است کم باشد کم است. هر کسی بنزینش به هر مقداری که باشد حرکتش هم به همان مقدار است، اگر بخواهد حرکتش بیشتر شود [باید بیشتر بنزین بزند]

تلمیذ: شما باید به ما بنزین بزنید! ما اینجا می‌آییم که بنزین بزنیم!

و لیست أیضاً أیْ کَما أنَّ العِلةَ الجسمانیةَ و القُویَ الجِسمانیةَ مُتناهیةُ التَّأثیرِ کَذلک لَیست أثَّرتْ إلاّ بِأنْ مُنفعل أیْ منفعلها مِنها بِوضعٍ خاصٍ اقتَرَن. فَالقوةُ النَّاریةُ لا تُؤثِّر فی ماءِ القِدْر أینَما وَقَعَتْ بَل إذا حَصَلَ بَینَهما وضعُ خَاص و مُحاذاةٌ خاصة. و الشَّمسُ لا تُضِیء الأرض کَیفما تَحَقَّقت بَل بِمقابلةٍ خاصةٍ أو مَا فی حُکمِها.²

«همان‌طوری که علت جسمانی و قوای جسمانی متناهیةُ التأثیر هستند «هم‌چنين اثر نمى‌گذارند»‌ مگر به اینکه منفعل از این علل مقترن به وضع خاص باشد نه‌اینکه همین‌طوری باشد»؛ مثلاً آتش در اینجا است و چوب یک متر آن‌طرف‌تر است، نمی‌سوزاند، باید نزدیک باشد؛ باید وضع خاص و محاذات به‌خصوص داشته باشد تااینکه بتواند تأثیر کند. «این آتش در آب قِدر اثر نمی‌کند ولو قوۀ ناریه هرطور باشد بلکه باید بین این دوتا وضع خاص و محاذات خاص باشد «و خورشید زمین را روشن نمی‌کند مگر» به یک مقابلۀ خاص یا در حکم مقابلۀ خاص که مقارنه‌ای باشد، موازاتی باشد، مستقیماً باشد یا به یک چیزی بخورد و آن بتابد»، خلاصه وضع خاصی را می‌خواهد.