جلسه ۱۳۷

غررٌ فِی العلةِ المادیةِ:

حَاملُ قُوةٍ لِشیءٍ عُنصُرُه و مادتُه بِالمَعنَی الأعَمِّ هَاهُنا حَتی یشمل موضوعَ العرض و متعلّقَ النَّفسِ بِوَحدةٍ ـ شُروعٌ فی تقسیمِ المادةِ بِأنَّ العُنصُر إمَّا أنْ یَکونَ عُنصراً لِلشیء بِوَحدَةٍ ـ أو لِأجلِ ضَمّ ما یُغایِرُه.¹

و اما علت مادی، علت مادی به چه می‌گویند؟!

«به آنچه که قوۀ یک شیء را حمل می‌کند؛ عنصر شیء و مادۀ شیء را، بالمعنی الأعم می‌گویند»، آنچه که حامل یک شیء است؛ حامل قوه است قوه ـ نه فعلیت ـ را حمل می‌کند که صورت به این قوه فعلیت می‌دهد. حالا اینکه می‌گوییم: «ماده شیء بالمعنی الأعم» شامل موضوع عرض هم می‌شود چون ماده حامل عرض نیست بلکه عرض از خارج بر این ماده چیز [حمل] می‌شود ولی همین‌قدر چون استعداد دارد که عرض [به آن] حمل شود، به این‌هم در اینجا ماده برای عرض گفته می‌شود.

بدن، ظرفی برای تعلّق نفس

«یا متعلّق نفس»، مرحوم حاجی هم در اینجا متذکر به این قضیه بودند که نباید بین نفس و بدن خلط کرد، نفس به این بدن وجود نمی‌دهد این‌طور نیست بلکه بدن ظرفی برای تعلّق نفس است، این‌طور نیست که بدن از نفس صورت می‌گیرد و صورت می‌پذیرد که آن قوه را به فعلیت دربیاورد، دوباره از نظر تعلّق [به این هم] حامل قوه می‌گویند؛ حامل قوه‌ای است که نفس به آن تعلّق بگیرد. در اینجا ما ماده را تقسیم می‌کنیم ... [صوت قطع].

«اين عبارت و آنچه بعد از آن است شروع در تقسيم ماده مى‌باشد و شرح آن‌ اين است: عنصر يا عنصر و ماده است براى شيء به‌تنهایى يا به‌خاطر اينكه منضم شده با چيزى كه با آن مغاير است.»

وَ کُلُّ واحدٍ مِنهما إمَّا مَع التَّغییرِ ذَاتاً أو صِفَةً و التَّغییرُ إمَّا أن یَکونَ زیادةً أی بِحَسبِ الزیادةِ أو نُقصاناً أی بِحَسبِ النُقصانِ أو لا مَعَ التَّغییر بِأقسامِه. فَاقْتَفِه.²