جلسه ۱۳۷

غررٌ في العلةِ الصوريةِ.

وَ ما بِهِ لِلشَّیءِ فِعلیَّتُه صُورَتُه. و لَمّا لَم تُعَرَّفَ الصُورةُ و المادةُ فی أوَّلِ الفَریدةِ عُرِّفَتا هاهُنا. فَمِنهُ أی مِمّا بِهِ شَیئیَّتُه.¹

آنچه که به‌واسطۀ آن، شیء فعلیت پیدا می‌کند به آن صورةالشیء می‌گویند، از آنجایی ‌که صورت و ماده در اوّل فریده تعریف‌ نشده‌اند در اینجا معرفی شده‌اند. پس شیئیت شیء از آن است.

شیئیت شیء که می‌گوییم: «هذا شی‌ء»، چه زمانی می‌توانیم بگوییم که «هذا شیءٌ»؟! وقتی‌ که بتوانیم به آن اشاره کنیم، تا وقتی که اشاره نکردیم نمی‌توانیم بگوییم که این «چیز» است، چه زمانی می‌توانیم اشاره کنیم؟! وقتی که صورتی داشته باشد والاّ هیچ‌وقت شما نمی‌توانید به هیولای مبهمه اشاره کنید، باید یک چیزی در خارج باشد. شما به‌‌نحوکلی به یک آهن اشاره کنید، نمی‌شود! یا آهن باید به شکل استیل باشد یا به شکل سینی باشد یا به شکل در و پنجره باشد یا به شکل تیرآهن باشد، ما نمی‌توانیم به یک آهن به عنوان مبهم اشاره کنیم.

همان‌طوری‌که عرض کردم به‌‌طورکلی اسماء اجناس هیولای مبهمه و طبیعت مهمله هستند و اینها قابل اشاره نیستند مگر اینکه به صورتی در بیایند.

فِعلةٌ صوریةٌ لِلکُلِّ و فاعِلٌ و صُورةُ المَحَل.²

تعریف علت صوریه

«به همۀ این اشیاء یعنی به این کل علت صوریه می‌گویند» یعنی «کل» علت صوریه برای مجموع همۀ اجزاء می‌شود یعنی وقتی یک شیء از اجزایی ترکیب شد علت صوریۀ همه می‌گویند؛ علت صوریۀ بدن چیست؟ لحمیت است، علت صوریۀ این اجزاء عظمیت است، علت صوریۀ آن، عبارت از آن خصوصیت حجریت، شجریت و امثال‌ذلک است. به مجموعۀ اجزاء و هیئت و حالتی که از ترکیب اجزاء باهم پیدا می‌شود علت صوریه می‌گویند.

«و همین‌طور فاعل و صورت برای محل گفته می‌شود» یعنی اگر شما علت را نسبت‌ به همه درنظر بگیرید به آن علت صوریه می‌گویند چون علت صوریه و علت مادیه هردو باهم از انضمام شیء در خارج تحقق پیدا می‌کنند، صورت بدون ماده در ـ در مادیات البته ـ خارج نیست، همان‌طوری‌که عرض کردم در مجردات صورت اصلاً ماده ندارد ولی در مادیات صورت با ماده با همدیگر هستند و در خارج تحقق پیدا می‌کنند پس ما علت صوری می‌گوییم وقتی‌ که نسبت ‌به همه بسنجیم؛ نسبت‌ به صورت و ماده مجموعاً می‌گوییم که علت صوری است ولی وقتی‌ که شما از این نظر به صورت نگاه کنید که این صورت است که در ماده حلول کرده است و باعث شده است که این ماده وجود خارجی پیدا کند، دیگر به آن علت نمی‌گویند، این را صورةالشیء می‌گویند.