جلسه ۱۳۰

اینجا اصلاً نباید حکیم گفت. در اینجا اصطلاح حکیم را اشتباه به‌کار برده است. طبیعیون به آن فاعل می‌گویند. «آنها فاعل را بر چیزی اطلاق می‌کنند که نه مادۀ شی‌ء را خلق کرده است و نه صورتش را، بلکه یک ماده و موجودی را از حالی به حال دیگر حرکت داده‌ است و از جایی به‌جای دیگر برده است. الهیّون فاعل را بر این زیاد اطلاق می‌کنند» یعنی بر همان فاعلی که طبیعیون می‌گویند؛ معطی‌التحرک. «مثلاً نجار را فاعل سریر می‌دانند»، [چون] چوب‌هایی را کنار هم می‌گذارد و میخ می‌زند و این‌طرف و آن‌طرف می‌کند. «نار فاعل احراق است» و به‌واسطۀ حرکت احراق را به‌وجود می‌آورد؛ به‌واسطۀ حرکتی که به خودش می‌دهد و خودش را به یک شیء دیگر تسرّی می‌دهد. «البته الهیّون این حرف را نمی‌زنند». ما هم مثل بقیه هستیم که گاهی مثل آنها حرف می‌زنیم.

و أُشیرَ إلیه فی الکتابِ الإلهی بِقَولِهِ تَعالیٰ ﴿أَفَرَءَيۡتُم مَّا تُمۡنُونَ* ءَأَنتُمۡ تَخۡلُقُونَهُۥٓ أَمۡ نَحۡنُ ٱلۡخَٰلِقُونَ﴾¹ إلیٰ آخرِ الآیاتِ الثَّلاث.²

در کتاب الهی اشاره شده است که فاعل حقیقی به معطی‌الوجود می‌گویند. ﴿أَفَرَءَيۡتُم مَّا تُمۡنُونَ * ءَأَنتُمۡ تَخۡلُقُونَهُۥٓ أَمۡ نَحۡنُ ٱلۡخَٰلِقُونَ﴾ تا آخر آیات که در سورۀ واقعه است.

در آنجا ما فاعل هستیم و به‌اصطلاح این حرکت‌ها از ما است اما معطی‌الوجود خداوند است. می‌فرماید: ﴿ءَأَنتُمۡ تَخۡلُقُونَهُۥٓ أَمۡ نَحۡنُ ٱلۡخَٰلِقُونَ﴾ یا ﴿ءَأَنتُمۡ تَزۡرَعُونَهُۥٓ أَمۡ نَحۡنُ ٱلزَّٰرِعُونَ﴾؟!³ این بیل را او می‌زند، تخم را او می‌کارد، خاک را او می‌ریزد ولی معطی‌الوجود پروردگار متعال است.

أللهم صل علی محمد و آل محمد