جلسه ۱۱۳

إن قلت: اینکه ارتفاع نقیضین شد! شما از یک محل واحد هم یک شیء را و هم نقیض آن را برمی‌دارید و این محال است، چرا این کار را کردید؟! گفتید که وجود بر ماهیت صادق نیست و از ماهیت سلب وجود کردید و هم‌چنین گفتید که عدم بر آن صادق نیست و از ماهیت سلب عدم کردید.

جواب این است که مسئله‌ای نیست، اشکالی ندارد، ارتفاع نقیضین از مرتبه، جایز است یعنی از ماهیت جایز است. ارتفاع نقیضینِ در وجود خارجی محال است ولی همین ارتفاع نقیضین از خود ماهیت اشکالی ندارد. وقتی ما بگوییم که ماهیت اصلاً از مقولۀ وجود و عدم نیست بنابراین اشکالی ندارد بگوییم که ماهیت موجود و معدوم نیست. بله اگر این ماهیت بخواهد در عالم خارجی تحقق پیدا کند یعنی بخواهد به خارج برود حالا یا تحقق پیدا بکند یا تحقق پیدا نکند ما کاری به این نداریم، ما ماهیت را با عالم خارج می‌سنجیم حالا یا وجود بر او حاکم است یا عدم بر او حاکم است، در لحظۀ واحد وجود و عدم بر یک شیء نمی‌شود حاکم باشد یااینکه وجود و عدم از یک شیء مرتفع باشد، این محال است، این درصورتی است که ما ماهیت را در ظرف خارج بیندازیم یعنی بگوییم که آیا ماهیت در خارج هست یا نیست؟! ولی ما در اینجا اصلاً کاری به خارج نداریم بلکه می‌خواهیم بگوییم که خود ماهیت در ذات خودش اقتضای وجود می‌کند یا اقتضای عدم می‌کند؟ می‌گوییم که هیچ‌کدام، ماهیت در ذات خودش اقتضای هیچ‌کدام را نمی‌کند، اصلاً کاری به خارج نداریم لذا وقتی که شما یک ماهیت را تصور می‌کنید عدم و وجود با آن در ذهنتان نمی‌آید، گرچه خودش وجود ذهنی پیدا کرده است اما به‌لحاظ وجود خارجی نه وجود خارجی در ذهن شما است و نه عدم خارجی پس در مرحله و مرتبۀ ماهیت ارتفاع نقیضین شد و اشکالی ندارد. این جواب اوّل بود.