جلسه ۱۱۲

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الفریدةُ الخامسةُ فی الماهیةِ و لَواحِقِها.

غررٌ فی تعریفِها و بَعضِ أحکامِها:

این بحث دربارۀ ماهیت و آنچه که به ماهیت از وحدت، کثرت، کلیت، جزئیت و امثال‌ذلک ملحق می‌شود است. گرچه این بحث‌ها در منطق است ولی ایشان طرداً للباب در ماهیت ذکر کرده‌اند.

تعریف ماهیت

غرر اوّل در تعریف ماهیت و بعضی از احکام آن است؛ اوّلاً ماهیت به ماهویة گفته می‌شود یعنی آن چیست؟ از چیستی و کیفیت ذاتی سؤال می‌شود. آن «یا» هم «یاء نسبت» است یعنی ماهوی بوده است بعد آن «واو» و «الف» افتاده است مهیة شده است، ماهیت شده است.

اساس سؤالات حقیقی

می‌فرمایند که به‌طورکلی هرچه که انسان در مراودات، ارتباطات، صحبت‌ها و محاورات خودش در علوم و صنایع و امثال‌ذلک سؤال می‌کند، این سؤال‌ها از سه سؤال تجاوز نمی‌کند یعنی سؤالات حقیقی براساس سه سؤال است:

ـ یک سؤال از یک شیء است مثلاً اسمی به گوش انسان خورده است و معنایش را نمی‌داند که چیست لذا سؤال می‌کند که معنای این شیء چیست؟

ـ یک سؤال می‌کند که من‌باب‌‌مثال فلان شیء که اسمش را هم می‌دانم آیا هست یا نیست؟ یعنی از هست و بودنش سؤال می‌کند. فرض کنید که نمی‌دانیم به چه چیزی موشک می‌گویند یا به چه چیزی سفینۀ فضایی می‌گویند فقط همین‌قدر می‌دانیم که سفینۀ فضایی چیزی است که در جوّ زمین می‌رود و آنجا حرکت می‌کند و برای ما خیلی عجیب است لذا می‌گوییم که اصلاً چنین چیزی وجود دارد که در آنجا بالا برود؟! می‌گویند که بله وجود دارد.

ـ یک وقت ما قدری دقیق‌تر می‌شویم و سؤال می‌کنیم که این چیست؟! خصوصیاتش چیست؟! چه دستگاهی است؟! خلاصه چه چیزهایی در آن به‌کار رفته است و اسباب و ادواتش چیست؟! از ذاتیاتش سؤال می‌کنیم از جنس و فصلش سؤال می‌کنیم، می‌بینیم که دستگاهی است که دارای رادار است دارای رادیو، گیرنده، فرستنده است، در آن سیم، آنتن، وسایل عکاسی و عکس‌برداری و وسایل مخابراتی هست، فرض کنید اینها را دربارۀ سفینه شرح می‌دهیم، این را می‌گویند: «سؤال از حقیقت یک شیء». بعد از سؤال از همۀ خصوصیات، دربارۀ چیزهایی که به نظرمان می‌رسد سؤال می‌کنیم که مثلاً این قدرت دارد تا چند سال حرکت کند؟ آیا این می‌تواند در ارتفاعات خیلی بالا پرواز کند؟ آیا می‌تواند هرچه را که عکس گرفته است به زمین مخابره کند؟ آیا می‌تواند تمام امواج زمین را بگیرد؟ آیا می‌توان در این اختلال ایجاد کرد؟ آیا این مانعی برای تهاجمات غیری دارد یا ندارد؟ اینها «هل مرکبه» می‌شود یعنی از عوارضی که ممکن است بر این بار شود سؤال می‌کنیم. یک‌وقت سؤال می‌کنیم که بالأخره این کجاست؟ «أین هی؟» جواب می‌دهیم که در جوّ زمین است. یک وقت سؤال می‌کنیم «کیف هی»؟ وضعیتش چطور است؟ رنگش چطور است؟ می‌گویند که رنگی دارد که رنگ آسمان است و برای اینکه مشخص نباشد برای استتار به شکل یک ستاره درمی‌آید. یک وقت سؤال می‌کنیم که «متیٰ هی»؛ چه وقت این سفینه را پرتاب کردند؟ می‌گویند که مثلاً سه سال پیش.