جلسه ۱۱۱

[آنچه در قدرت معتبر است] تحقق فعل از روی علم و مشیت است، (قادر به چه کسی گفته می‌شود؟) به کسی که اگر بخواهد انجام می‌دهد و اگر بخواهد انجام نمی‌دهد، [اما] صحت و امکان و انفکاک فعل در این قدرت معتبر نیستند (این یک مطلب بود).

(مطلب دیگر اینکه) برای قدرت سبقت در فعل است (یعنی قبل از فعل باید قدرت بر آن فعل وجود داشته باشد). گفته شده که قائل اشعری است؛ برای آن قدرت معیّت با فعل است یعنی قدرت باید با فعل معیّت داشته باشد. این کلام صحیح نیست چون اوّلاً اینکه لازم می‌آید خدا کافر را تکلیف کند دوم اینکه یکی از دو محال لازم است: یکی قدم عالم (همان‌طور که عرض شد) و یکی هم حدوث قدرت خدا و غیرذلک (این هم دو مطلب).

(و مطلب سوم اینکه برای) قوه‌ای که در مقابل فعل است سبق زمانی بر فعل وجود دارد. و در حقیقت این سبق برای فردفردی از قوه است بر فردفردی از آن فعل که یکی پس از دیگری همین‌طور تعاقب و تناوب دارند (هر قوه‌ای با یک فعلی، دوباره هر قوه‌ای با یک فعلی و هلم‌َّ جراً) همان‌طوری‌که فعل در این قوه مطلقاً ـ صفت مفعول مطلق محذوف است ـ یک نوع تقدّم اطلاقی بر این قوه دارد. تقدّم فعل بر قوه به جمیع انحاء تقدّم که تقدّم ذاتی و تقدّم زمانی و تقدّم به شرف و ... باشد.

همان‌طور که گفتیم تقدّم ذاتی سه نوع است: طبعی و علّی و تقدّم بالماهیة ـ که در مورد علت تامه و علت ناقصه بحث شد ـ [و ماهیت] و تقدّم زمانی چون یک فعل باید موجب آمادگی باشد تا قوه به فعلیت دیگری دربیاید، اگر این فعلیت نباشد هیچ‌وقت نمی‌تواند خودش را به شکل دیگری برساند، باید الآن در فعلیت خودش تمام شود تااینکه آن ماده بتواند آمادگی برای فعلیت دیگر را داشته باشد والاّ در ابهام باقی می‌ماند و همین‌طور تقدّم به شرف دارد، شیئیة الشّیءِ بِصورتِه لا بِمادتِه است و این هم تقدّم به شرف است و غیرذلک، مثل تقدّم رتبی هم هست. می‌توانیم بگوییم که هر نوع تقدمی در اینجا لحاظ شده است.