جلسه ۱۱۰

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الفریدة ُالرابعةُ فی الفِعلِ و القُوةِ

غررٌ فی أقسامِهما.¹

بحث قوه و فعل و اقسام آنها

این بحث قوه و فعل است البته مطلب در قوه و فعل خیلی مهم و مشکل و دامنه‌دار است ولی به‌طورکلی ایشان از مباحث قوه و فعل خیلی زود گذشتند و راجع‌به این مسئله خیلی بحث نکردند، خیلی از موارد می‌آید که حقش این بود راجع ‌به قوه و فعل بحث بیشتری داشته باشند. درهرصورت می‌فرمایند که قوه به معانی متعددی اطلاق شده ‌است که البته ممکن است بگوییم که در وهلۀ اوّل اشتراک لفظی بین این معانی متعدده هست چون یک قوه در مقابل ضعف است، یکی قدرتش زیاد است یکی قدرتش کم است، یکی قوی است و دیگری ضعیف است. یک قوه به‌عنوان مبدأ تغیّر است یعنی مبدأ فاعلیت است؛ می‌گویند که در فلان چیز قوه هست، قوه یعنی می‌تواند تغییر دهد، در دست من قوه هست، «قوه هست» یعنی می‌تواند این دست را تغییر دهد یا می‌تواند این را بردارد یا در نار قوه است، قوۀ احراق هست و می‌سوزاند، این مبدأ برای تغییر است.

مبدأ برای تغیّر ـ انفعال ـ هم همین است؛ در هیزم قوه هست قوۀ آتش گرفتن و قوۀ سوختن ولی در سنگ قوۀ آتش گرفتن نیست، قوۀ انفعالی حرارت و سوختن نیست البته نسبت به حرارت کم ولی نسبت به حرارت زیاد دارد، این هم یکی از معانی قوت است که مبدأ تغیّر است.

یکی از معانی قوه، قوۀ در برابر فعل است؛ به شیء مستعدّ برای تبدّل به شی‌ء و صورت و ذات دیگر، قوه می‌گویند و آن صورت مستعدّله را فعلیت می‌گویند. من‌باب‌مثال می‌گویند که در یک دانۀ سیب قوۀ برای درخت شدن وجود دارد یعنی استعداد دارد برای اینکه صورت خود را تغییر دهد و به صورت شجریت تبدیل کند. ولکن وقتی که قدری بیشتر در این مسئله امعان نظر داشته باشیم متوجه می‌شویم که اصلاً مسئلۀ قوه، یک اشتراک معنوی است و اصلاً اشتراک لفظی نیست. قوه یعنی استعداد برای یک شی‌ء، استعداد برای یک امر، استعداد برای یک تغییر یا تغیّر، استعداد برای تحول، ـ حال آن استعداد برای تحول هرچه که می‌خواهد باشد؛ یا استعداد برای تحویل است یا استعداد برای تحول است یا استعداد برای فعلیت است و امثال‌ذلک ـ به آن استعداد «قوه» می‌گوییم. حال گاهی آن استعداد در قوه و فعل زیاد است و گاهی آن استعداد کم است مثلاً یک دانۀ سیب قوۀ برای درخت شدن دارد ولی وقتی که در خاک می‌رود و به یک ساقه تبدیل می‌شود قوۀ برای درخت شدنش بیشتر است یعنی استعدادش بیشتر است، همین‌طور در قوه‌ای که در مقابل ضعف است استعداد برای تحویل یک شیء کم‌ و زیاد دارد مثلاً شخصی قوه دارد که سیصد کیلو را بردارد، شخصی قوه دارد که صد کیلو را بردارد، این استعداد شدت و ضعف دارد.