جلسه ۱۱۰

و مَعَ کونِ مبدأ الأفعالِ ذا شعورٍ فَتلک القُوةُ قُدرةُ الحیوانِ سِم بِصَّحةِ الفعلِ و صِحَّةِ تَرکِه رسم القدرةِ. و التَّذکیرُ لِأجلِ التَّعبیرِ بِالمبدأ.¹

«اگر این مبدأ افعال شعور داشته باشد به این قدرت حیوانی می‌گویند.» قوۀ حیوانی قوه‌ای است که افعال متعددی از آن سر می‌زند و خودش هم می‌فهمد که چه‌کار می‌کند. این قدرت را که افعال متعدد از آن سر می‌زند و دارای شعور است «به این تعریف شده است که فعل از فاعل صحیح باشد و همین‌طور عدم فعل از فاعل صحیح باشد» یعنی فاعل هم بتواند فعل را انجام دهد و هم بتواند فعل را ترک کنند، این قدرت حیوانی می‌شود. «”رسم“ را به این خاطر مذکر آوردیم که ما به این قوه، مبدأ افعال گفتیم»؛ چه بگوییم مبدأ افعال یا بگوییم قوۀ افعال.

و قَد أشَرنا إلی أنَّ هذا الرَّسمُ لِقدرةِ الحَیوانِ کَما صَرَّحَ بِه الشَّیخُ لَا لِقدرةِ الواجبِ تَعالٰی خِلافاً لِلمتکلِّمین. ²

[اشاره کردیم که] این رسم برای قدرت حیوان است [همان‌گونه که شیخ به آن تصریح کرد] و برای قدرت واجب تعالیٰ نیست [بر خلاف متکلّمین].

در واجب تعالیٰ فقط فعل صحیح است، دیگر عدم فعل از پروردگار صحیح نیست، این‌طور نیست که خدا بخواهد می‌تواند و نخواهد نمی‌تواند! این «نخواهد نمی‌تواند» در خدا نیست، در خدا فقط جنبۀ فعلیت هست این جنبۀ فعلیت بحث خیلی مفصلی است که ـ داد و بیداد ـ بین متکلّمین و فلاسفه است و جزء مباحث نفس‌الأمریه هست و همان مباحثی که قبلاً ذکر کرده‌ام و بعداً خود ایشان در بحث اینکه پروردگار فاعل است، در اقسام فاعل توضیح می‌دهند و دوباره مثل این مثال می‌زنند و چون بحث در آنجا هست ما دیگر توضیح نمی‌دهیم.

و مَبدأُ الفعلِ الواحدِ إنْ لم یَعدماً ـ مُؤکَّدٌ بِالنِّونِ الخَفیفةِ کَقَولِه یَحسَبُه الجاهلُ ما لم یَعلما ـ بِفعلِه متعلّق بِقولِنا الشُّعور ذا نفسِ السَّما فَإنَّها مَصدرٌ لِلفعلِ عَلی وَتیرةٍ واحدةٍ.³