جلسه ۱۰۷

مثل سبق علت ناقصه بر معلول که اینها آبی از اجتماع نیستند اما زمان در اینجا باعث می‌شود که اینها جدای از همدیگر باشند.

تلمیذ: سبق علّیت با سبق دهری چه فرقی می‌کند؟!

استاد: در بحث حدوث دهری گفتیم که در اینجا اگر منظور مرحوم میرداماد عدم ذاتی باشد که همراه با ماهیت است و از نقطه‌نظر عدم اتصال با علت آن عدم بار می‌شود دیگر در اینجا عدم معنا ندارد، اگر منظورشان این است، این همان حدوث ذاتی است که ما از آن تعبیر به عدم مجامع می‌کردیم پس ما در اینجا هیچ فرقی بین سبق بالعلیه و سبق دهری نمی‌بینیم چون ما بحث را در مورد حدوث دهری [بیان] کردیم. در حدوث دهری دو مطلب بود؛ یکی اینکه مرحوم حاجی مطرح کرد که حدوث اسمی را آورد و یکی هم حدوث دهری که میرداماد مطرح کرد و ما گفتیم که حدوث اسمی درست است چون تمام اسماء و صفات در مرحلۀ وجود خودشان شدید و قوی هستند و واجد مرحلۀ پایین می‌باشند اما مرحلۀ پایین ‌واجد مرحلۀ بالا نیست و اینها برحسب رتبه از ذات جدا هستند؛ رتبۀ ذات مافوق است و همین‌طور رتبۀ اسماء و صفات و افعال تا همین‌طور پایین‌تر می‌آییم که اینها در مراتب مادون هستند لذا می‌توانیم در اینجا حدوث اسمی را مطرح کنیم. ولی عرض ما در مورد حدوث دهری این بود که اگر منظور شما از حدوث دهری همین حدوث اسمی است، در این‌صورت فرقی نمی‌کند، یکی است اما اگر شما می‌خواهید در مقابل این مطرح کنید، ما در اینجا به ‌غیر از این عدم مجامع که نیاز ذات به علت باشد چیز دیگری نمی‌بینیم و همیشه مرتبۀ علت واجد مرحلۀ معلول است و با معلول معیت دارد، معلول هم با علت معیت دارد. اگر شما غیر از این سبق رتبی سبق دیگری را به‌عنوان سبق دهری مطرح کند که آن وجود پایینی در مرحلۀ بالاتر معدوم است، چنین مطلبی به ذهن نمی‌رسد. بله، ما می‌توانیم اسم این را سبق بالعلیه بگذاریم چون علت بالا در آنجا وجوداً بر رتبۀ پایین‌تر سابق است گرچه ازلاً هردو باهم باشند.