جلسه ۱۰۴

عرض ما در این مسئله این است که ـ البته بعداً به این نکته و مطلب می‌رسیم حالا از باب اجمال می‌گوییم ـ ما یک تبدّل داریم و یک تغیّر ذاتی داریم، در اینکه در عالم تغییر و تبدّل است شکی نیست یعنی حتی خود افرادی مانند متکلّمین و اینها نمی‌توانند انکار کنند و بگویند که در عالم تغییر و تحوّل نیست و به‌طورکلی ما شواهدی برای تغییر و تبدّل حرکت جوهری در عالم داریم و این‌طور نیست که نداشته باشیم. اینکه مرحوم صدرالمتألّهین فقط از راه حرکت جوهری اثبات کرده است که کل عالم یعنی ذات عالم در حال حرکت است و اصلاً به‌طورکلی ماده بدون حرکت نمی‌شود حالا هر چه می‌خواهد باشد؛ چه مادۀ ارضی و چه مادۀ سماوی و امثال‌ذلک، تا از این راه حدوث ذاتی را برای عالم ثابت کند، این مئونۀ زائدی است به‌خاطر اینکه صرف‌نظر از این مسئله ـ حالا ایشان در آنجا بودند ـ با این وسائلی که امروز هست و جدید هست، کاملاً مشخص است که این ماده قبلاً چه بوده است و چه سیری را طی کرده است و به کجاها رسیده است و بعد کم‌کم تبدیل به این شده است. حالا در آن زمان [این وسائل] نبوده و این خیلی فکر بکری از ایشان بوده است که این مطلب را فرموده‌اند و خیلی خوب است. می‌گوید که ما برای [اثبات] حدوث ذاتی نیازی به ذات حرکت جوهریه به این کیفیت نداریم که حالا اثبات حرکت جوهری کنیم و بگوییم که به این کیفیت...، همین‌قدر که شما به این عالم خلق و اینها نگاه کنید متوجه این تغییر و تبدّل می‌شوید و لازمۀ تبدیل و تغیّر هم حدوث زمانی است یعنی وقتی که شما می‌بینید این درخت از یک صورت به صورت دیگر تغییر پیدا می‌کند معنایش این است که این تغییر در زمان پیدا می‌شود این درخت قبلاً خشک بوده است حالا برگ به‌وجود آورده است، این برگ به‌وجود آوردنش مسبوق به عدم است، قبلاً برگ نداشت حالا برگ آورده است این حدوث زمانی برای این می‌شود. شما همین را در هر چیزی و هر برهه‌ای سرایت و گسترش می‌دهید و با همین مشاهدات خودتان می‌توانید این حدوث زمانی را اثبات کنید.