جلسه ۱۰۴

در هر حرکتی دائماً نیستی بر هستی تقدّم دارد، به‌طورکلی در حرکت، چه حرکت جوهریه و چه حرکت در کم و حرکت در أین و امثال‌ذلک و اینها که منشأ و ریشۀ هر حرکتی را قوه و فعل تشکیل می‌دهد، قوه نسبت به فعل جنبۀ عدمی دارد، و بر آن جنبۀ فعلیت تقدّم دارد.

بنابراین به این وسیله مرحوم صدرالمتألّهین اثبات فرموده‌اند که کل عالم که عبارت است از تمام آنچه که در عالم است؛ از امتداداتش آنهایی که قارّ الذات هستند مانند جسم، چون تمام اینها از اجزائی تشکیل شده‌اند، آن اجزاء هم در کل، با کل آن لیوان شریک هستند یعنی وقتی شما این لیوان را بشکنید تمام تکه‌تکه‌ها مثل همدیگر هستند که در اجسام می‌گویند: امتدادات، قارّ الذات و در غیر قارّ الذات هم که خود زمان است تمام این آنات و تمام این لحظه‌ها همه مانند هم هستند و از نقطه‌نظر تغییر و تبدّلی که در آنها پیدا می‌شود همۀ اینها داخل در یک نسق واحد و داخل در یک خط هستند. چون ما می‌بینیم که کل عالم از اجزائی تشکیل شده است یعنی وقتی که شما کرۀ زمین را بشکافید می‌بینید اجزائی دارد که اینها شبیه هم هستند بنابراین وقتی که شما در یک مسئله این قانون حرکت جوهریه را اجرا کردید در بقیۀ اجزاء هم این مسئله جاری می‌شود، در افلاک هم جاری می‌شود و به‌طورکلی تمام عالم همه در حال حرکت هستند و هر حرکت عبارت است از تبدّل قوه به فعل و انتقال یک شیء از قوه به فعل که آن مسبوق به عدم است بنابراین شما برای عالم، حدوثِ واقعیِ زمانیِ را اثبات کرده‌اید که عالم دائماً در حال حدوث زمانی است. گرچه ممکن است این حدوث زمانی ابتداء نداشته باشد، کاری به آن نداریم، این حدوث زمانی ما ابتداء ندارد ولی بالأخره حادث زمانی هست یا نه؟! شما می‌بینید که این شیء الآن حادث شد یا نمی‌بینید؟! می‌بینید که این شیء حادث شد و کفیٰ به فرقاً بین عالم و رب ‌الأرباب، او قدیم زمانی می‌شود و این عالم حادث زمانی می‌شود، این حدوث زمانی نیازمند به علت است و او افاضه می‌کند و مرتب در حال افاضه است و طوراً فَطوراً اینها را به‌وجود می‌آورد.