جلسه ۱۰۲

اصلاً صحبت ما در این است که حتی در علل طبیعی همۀ اینها علل إعدادی هستند؛ علل اعدادی به‌عنوان شرایط، یعنی آن علةالعلل به‌واسطۀ این علل اعدادی معلولی را به‌وجود می‌آورد، خود آن ماده در عالم عبارت است از هیولا و مادۀ مبهمه که صورت به خود می‌گیرد، آن صورتش عبارت است از معلول که ما اسم معلول روی آن می‌گذاریم، حالا صحبت ما این است که آیا خود همین ماده‌ای که ـ در دگرگونی ـ قوه است و می‌خواهد تبدیل به انرژی شود مثلاً خود این بنزینی که الآن ماده است و می‌خواهد تبدیل به انرژی شود چگونه ممکن است خودش فی‌حدّنفسه علت برای دگرگونی باشد درحالی‌که ماده است؟! به عبارت دیگر متحرک که قوه برای حرکت است و متحرک آن ذاتی است که می‌خواهد حرکت در او ایجاد شود آیا امکان دارد که خودش عامل برای حرکت باشد؟! آیا می‌شود ذات متحرک خودش علت برای حرکت باشد؟! نمی‌شود باشد، ما باید عامل خارجی داشته باشیم و لذا از این مرتبه است که فلاسفۀ اسلامی یک سلسلۀ طولی را در سلسلۀ علل قرار داده‌اند، به‌عکس مادیون که علت و معلول را در زمان جستجو کرده‌اند، اینها یک سلسلۀ طولی قرار داده‌اند و اسمش را سلسلۀ طولیه گذاشته‌اند یعنی سلسله‌ای که دیگر در آن سلسله زمان مطرح نیست، دیگر علت دائماً با خود معلول حضور دارد، نمی‌شود که این معلول جدای از آن علت باشد، ماده را معلول برای عالم ملکوت قرار دادند که عالم ملکوت محیط است و در بطن این ماده قرار دارد، با این ماده قرار دارد.

تعریف بطن عالم ماده

تعبیری که بعضی‌ها می‌آورند و می‌گویند که در همین زمانی که ما الآن صحبت می‌کنیم در همین‌جا عالم معنا حضور دارد این تعبیر اشتباهی است، اصلاً «در اینجا» گفتن معنا ندارد، جا برای عالم ماده نیست، در اینجا وقتی که صحبت می‌کنیم اشارۀ ما به مکان است، در گذشته وقتی که صحبت می‌کنیم اشارۀ ما به مکان و زمان است، عالم غیر ماده از بحث زمان و مکان خارج است، روی این حساب در آن عالم، گذشته و الآن و آینده‌ای نیست، جلوتر و عقب‌تری نیست، یمین و یساری نیست، این را «بطن عالم ماده» و آخرتِ برای این ظاهر و معنای برای این ظاهر و آخرت برای این دنیا می‌گویند.